تاب­آوری در روان­شناسی عبارت است از استعداد و ظرفیت مثبت افراد جهت غلبه بر استرس، حوادث و فجایع. همچنین این واژه برای مقاومت و تحمل­پذیری افراد در برابر وقایع منفی آینده نیز به­کار می­رود (کانر و دیویدسون، 2000).

تاب­آوری ظرفیت گذرکردن از دشواری، پایداری سرسختانه و ترمیم خویش است. این ظرفیت انسان می­تواند باعث شود تا او پیروزمندانه از رویدادهای ناگوار بگذرد و علی­رغم قرار گرفتن در معرض تنش­های شدید، شایستگی اجتماعی، تحصیلی و شغلی او ارتقاء یابد. تاب­آوری نوعی ویژگی است که از فردی به فرد دیگر متفاوت است و می­تواند به مرور زمان رشد کند و یا کاهش یابد و بر اساس خود­اصلاح­گری فکری و عملی انسان در روند آزمون و خطای زندگی شکل می­گیرد (جکسون، 2007).

گارمزی و ماستن (1991) تاب­آوری را چنین تعریف می­کنند: فرایند مقابله و سازگاری موفقیت­آمیز با شرایط چالش برانگیز و تهدید­کننده زندگی که این فرایند نه تنها شامل شکست­ناپذیری افراد در برابر  حالت­های اضطرابی می­باشد، بلکه موجب می­گردد افراد با قوای  روانی و ذهنی بیشتری در مقابل شرایط استرس­آفرین مقاومت کنند (به نقل از سامانی و همکاران، 1386).

لاتر و بیکر (2000) تاب­آوری را به عنوان یک فرایند پویایی در نظر گرفته­اند که موجب می­گردد زمانی که افراد با مسائل استرس­زا و مشکلات مهم در زندگی خود روبرو می­شوند رفتارهای مثبت انطباقی­تر نشان دهند. محققان فوق بر این باورند که تاب­آوری موجب می­گردد زمانی که افراد با دشواری­های جدی در زندگی روبرو می­شوند نتایج منفی را به نتایج مثبت تبدیل کنند. نتایج مثبت یا انطباق مثبت یعنی رفتارهای شایسته و موفقیت­آمیز اجتماعی زمانی که افراد در مراحل خاصی از زندگی خود با مشکل یا مسئله­ای روبرو می­شوند. مثلا فقدان آشفتگی­های روانی بعد از واقعه آسیب­زای 11 سپتامبر در ایالت متحده آمریکا (به نقل از صادقی، 1388).

تاب­آوری نوعی مصون سازی در برابر مشکلات روانی­­-­ اجتماعی بوده و کارکرد مثبت زندگی را افزایش می­دهد که می­تواند به وسیله فراهم نمودن افزایش مهارت­های اجتماعی تقویت گردد. مهارت­هایی از قبیل برقراری ارتباط، مهارت­های رهبری، حل مسأله، مدیریت منابع، توانایی رفع موانع با موفقیت و توانایی برنامه­ریزی (کولینز، 2009).

واژۀ تاب­آوری را می­توان به صورت بیرون آمدن از شرایط سخت یا تعدیل آن تعریف نمود. در واقع تاب­آوری ظرفیت افراد برای سالم ماندن، مقاومت و تحمل در شرایط سخت و پر خطر است که فرد نه تنها بر آن شرایط دشوار غالب می­شود، بلکه طی آن و با وجود آن قوی­تر نیز می­گردد. پس تاب­آوری به معنای توان موفق بودن، زندگی کردن و خود را رشد دادن در شرایط دشوار و ناخوشایندی است که فرد برای رهایی از آن با صدمه­پذیری کمتر حداکثر تلاش خود را به­کار گیرد (زرین­ کلک، 1388).

به طور کلی محققان مقاومت و تلاش در جهت پیدا کردن راه­­حل­های منطقی در بستر شرایط استرس­زا و تهدید کننده زندگی را تاب­آوری می­گویند (صادقی، 1388).

2-2-3-1 نشانه­های تاب­آوری

ماستن و گارمزی (1990) نشانه­های تاب­آوری را به شرح ذیل می­دانند:

اتخاذ نتایج مثبت و خوشایند از شرایط سخت و خطرزای زندگی

داشتن ظرفیت و مقاومت پایدار در شرایط استرس­زا

بهبودی نسبتا سریع بعد از آسیب شرایط استرس­زا

افراد تاب­آور وقتی که در شرایط استرس­زا و موقعیت­های تهدید­کننده زندگی قرار می­گیرند مانند فقر و تهیدستی، داشتن فرزندان مبتلا به بیماری­های روانی و جسمانی، مشکلات شغلی و… پیش از آنکه تسلیم شرایط موجود شوند، تلاش می­کنند با اتخاذ راه حل­های منطقی و صحیح نه تنها استرس­های زندگی را کنترل کنند بلکه تلاش می­کنند وضعیت موجود را در جهت مثبت ارتقاء و بهبود بخشند (محمدی، 1384).

وقتی افراد تاب­آور در شرایط سخت و دشوار زندگی مانند طلاق، اختلافات خانوادگی، بیماری و ورشکستگی اقتصادی قرار می­گیرند پیش از آنکه آن­ها به صورت هیجانی با مشکلات خود برخورد نمایند، شکیبایی و تحمل زیادی از خود نشان می­دهند و سعی نمی­کنند با اتخاذ راه حل­های سریع و هیجانی  وضعیت موجود را بدتر کنند، بلکه این نوع افراد با نگریستن به مشکل خود از زوایای مختلف و بدون اینکه کنترل رفتاری و هیجانی خود را از دست دهند، سعی در ارائه راه حل­های منطقی برای رفع مشکل خود دارند (ورنر و اسمیت، 2001).

افراد تاب­آور انعطاف­پذیری بیشتری در مقابل شرایط آسیب­زا دارند و خود را در برابر این شرایط حفاظت می­کنند . عوامل متعددی از جمله ویژگی­های درونی- روانی- اجتماعی، حمایت اعضای خانواده و دوستان و حمایت دیگر سیستم­های اجتماعی در ایجاد و ارتقاء میزان تاب­آوری نقش دارند (فریبرگ و همکاران، 2006).

2-2-3-2 ویژگی افراد تاب­آور

تحقیقات نشان می­دهد که افراد تاب­آور، چند ویژگی مشترک دارند. این ویژگی­ها عوامل محافظتی هستند که پیامدهای مثبت را به دنبال دارند. توانایی گسترش عواطف به دیگران، احترام به خود، اطمینان به آینده، مسئولیت­پذیری برای اعمال خود، خود­کنترلی، کفایت خود، درک مثبت خود، خود تنظیم­گری هیجان­ها، جذابیت کلی برای دیگران، حس معنی­داری زندگی، دید مثبت به زندگی، فعالیت اجتماعی، حس خودمختاری، روابط خوب با همسالان، جستجوی حمایت، شخصیت اجتماعی داشتن، انتظارات سالم و از احساسات مثبت یا خنده استفاده کردن از این مواردند (بنارد، 1991، به نقل از خداجوادی و پرو، 1387).به عقیده براون و رودز (1991) افراد تاب­آور قادر به کنترل خود می­باشند. آن­ها قادرند خود را از سردرگمی برهانند و سیستم­های حمایت اجتماعی و روابط خانوادگی گسترده­تری فراهم کنند تا به آنان برای سازگاری بهتر کمک نماید. افراد تاب­آور درجه بالایی از سلامتی روانی و استقلال را نشان می­دهند. آن­ها قادرند که خود فکر کنند و تصمیم بگیرند و وقتی از محیطشان انتقاد دارند قادر هستند که نظراتشان را به دیگران انتقال دهند. آنها احساسات خوبی نسبت به اطرافیان دارند و توانایی تغییر دادن محیطشان را باور دارند (براون و رودز، 1991، به نقل از ایساکسون، 2002).افراد تاب­آور شخصیتی مقاوم در مقابل استرس دارند و درس­های ارزشمندی از تجارب سخت زندگی خود می­گیرند. آنها در موقعیت­های پراسترس و آسیب­زا احساس می­کنند که می­توانند راه مناسبی برای حل مشکلات خود پیدا کنند، به خود متکی هستند و واکنشی یادگیرانه- مقابله­ای در موقعیت­های دشوار از خود بروز می­دهند، در حالیکه افرادی که تاب­آوری ضعیفی دارند واکنشی سرزنش­کننده- قربانی از خود نشان می­دهند (جزایری و رحیمی، 1389).

2-2-3-3 عوامل تاب­آوری

عوامل مؤثر بر تاب­آوری را می­توان به این صورت توضیح داد:

الف- توانایی­ها و ویژگی­های فردی

داشتن توانایی­های اجتماعی (تفاهم، انعطاف­پذیری فرهنگی، همدلی، مهربانی، مهارت­های ارتباطی و شوخ­طبعی و هوش هیجانی).

قدرت حل مسأله ( برنامه ریزی، یاری جویی، تفکرانتقادی و خلاق).

مهارت خودگردانی (احساس هویت، خودکارآمدی، خودآگاهی، تسلط بر وظایف و کناره­گیری سازگارانه از شرایط منفی).

هدف داشتن و باور به آینده­ای روشن (هدف­گیری، آرمان­های تحصیلی، خوش­بینی، اعتقاد دینی و روابط معنوی).

 

ب- عوامل محافظت کننده محیطی

پیوند مهربانانه که به همدردی، درک متقابل، احترام و علاقه­مندی می­انجامد.

امیدواری که باعث می­شود فرد تاب­آوری ذاتی خود را باور کند و در رویارویی با مشکلات و آسیب­ها به جستجو و کشف توانمندی­هایش برآید.

یافتن فرصت­هایی برای مشارکت معنادار جهت گفتن و شنیدن تصمیم­گیری، مسئولیت پذیری و تأثیر گذاری بر اجتماع (بونانو، 2005).

ج- دانش لازم برای عمل

رویارویی با عوامل تنش­­زای بیرونی در رفتار اجتماع مانند: نژادپرستی، جنگ و فقر و افزون طلبی­های صاحبان قدرت.

ممانعت از رفتارهای کلیشه­ای افراطی( نژادپرستی)، زدن برچسب و در معرض خطر بودن.

د- تمرکز بر رشد انسان

تاب­آوری فراتر از مرزهای تاریخی، جغرافیایی، طبقاتی و نژادی عمل می­کند. به عبارتی تأکید آن بر انسان­گرایی است، یعنی رشد و بهبود تاب­آوری چیزی به­جز فرایند رشد سلامت انسان به طور کلی نیست.

خودآگاهی طبیعی (فطرتی بیولوژیک برای رشد و کمال).

تأکید بر فرایند نه برنامه (محمدی، 1384).

 

2-2-3-4 تاب­آوری به عنوان یک فرایند پویا

تاب­آوری یکی از مفاهیم و سازه­های بهنجار مورد توجه و مطالعه روان­شناسی مثبت­نگر است که به فرایند پویای انطباق مثبت با تجربه­های تلخ و ناگوار اطلاق می­شود (لاتار و چیچتی، 2004 ). رویکرد روان­شناسی مثبت­نگر امروزه به جای تمرکز بر حل مشکل، سعی در افزایش توان فرد برای برخورد با مشکلات را دارد و این نکته­ای است که در تاب­آوری مورد توجه است (مؤمنی، اکبری و آتش­زاده، 1388).

کانر و دیویدسون (2003) معتقدند که تاب­آوری تنها پایداری در برابر آسیب­ها نیست و حالتی انفعالی در رویارویی با شرایط خطرناک نمی­باشد، بلکه شرکت فعال و سازنده در محیط پیرامونی خود است (کشتکاران، 1388). تاب­آوری توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی در شرایط خطرناک است. افزون براین پژوهشگران براین باورند که تاب­آوری نوعی خودترمیمی با پیامدهای مثبت هیجانی، عاطفی و شناختی است (گارمزی 1991، مستن 2001، راتر، 1999، لاتار، چیچتی و بکر، 2000). سازگاری مثبت با زندگی می­تواند پیامد تاب­آوری به شمار رود و همچنین به عنوان پیش­آیند سطح بالاتری از تاب­آوری را سبب شود (کامپفر، 1999 به نقل از سامانی، جوکار و صحراگرد، 1386).

از آنجا که تاب­آوری و پیشرفت آن پویا و پیچیده است عجیب نیست که مسیرها و روش­های گوناگونی برای رسیدن به تاب­آوری وجود دارد، گفته می­شود که تاب­آوری پایدار نیست. افراد در مقابله با آسیب واکنش­های مختلفی از خود نشان می­دهند، ممکن است آن را تحمل کنند، کمی استرس داشته باشند یا با آن دست و پنجه نرم کنند (راتر، 1999). ماهیت چندوجهی تاب­آوری نشان می­دهد که این فرایند تدریجی است و نمود آن بستگی به ظرفیت خود در بلندمدت دارد. نحوه مقابله با مشکلات فرد در گذشته بر پیشرفت و شکل­گیری تاب­آوری در حال و آینده تأثیر گذار است (بونانو، 2004).

 

2-2-3-5 نظریه­های تاب­آوری

مطالعه تاب­آوری در سه بخش و در قالب سه موج مطرح و بررسی شد:

نخستین موج مطالعات، شناسایی پدیدار شناختی عوامل محافظتی و داشته­های رشدی بوده است. در این نوع مطالعات ویژگی­های شخصیتی که به افراد کمک می­کنند تا از مشکلات جان سالم به­در ببرند و یا با مشکلات دست و پنجه نرم کنند به عنوان عوامل تاب­آوری تعریف شده­اند که این عوامل شامل: عزت نفس، مکان کنترل درونی، شوخ طبعی، نظام­های حمایتی بیرونی و غیره می­باشند.

موج دوم مطالعات به بررسی روند اکتساب عوامل تاب­آوری پرداخته است. در این مطالعات تاب­آوری را به این شکل تعریف کرده­اند: “فرایند مقابله مشکلات به نحوی­که به شناسایی تقویت یا غنی سازی ویژگی­های تاب­آوری یا عوامل محافظتی منجر شود (ریچاردسون، 2002). فرضیه­هایی که در این فرایند آمده است به یک­ سری اختلالات و یکپارچه­سازی مجدد اشاره دارند و یا به عبارت دقیق­تر به مسیری خطی از مسائل زیستی، اجتماعی، معنوی، تعاملات اجتماعی، اختلالات، آمادگی برای یکپارچه­سازی مجدد و انتخاب این یکپارچه سازی، بازگشت دوباره به تعادل حیاتی و یا عدم بازگشت منتهی می­شود (والش، 2006).

موج سوم تحقیقات به مفهوم تاب­آوری در رابطه با انگیزه­های درونی است که مردم را به سوی خرد، خودشکوفایی و هماهنگی با قدرت روحی سوق می­دهد. سؤال این گروه از محققان این است که انرژی یا انگیزه یکپارچه شدن از کجا می­آید (ریچاردسون، 2002). فلسفه­های متعددی از جمله الهیات، فلسفه، طب شرق و فیزیک منبع این انگیزه را از اکوسیستم خود فرد می­دانند که می­تواند از انرژی کوانتوم، عدد خی، نیروهای روحی یا خداوند به دست آید. در واقع این نیروها تاب­آوری را تشکیل می­دهند: خداوند، نیروهای روحی، عدد خی و انرژی کوانتوم. نظریه دیگر در مورد تاب­آوری این است که تاب­آوری بخشی از روح و روان انسان است که وجود فیزیکی آن در نور و پپتیدهای تشکیل شده از احساسات موسیقی  و نور دیده شده است و اطلاعاتی که می­تواند فرد را با نشاط یا افسرده کند را با خود دارد و در نهایت افراد احساس قدرت و تاب­آوری روحی را به دست می­آورند (کاترین، 2009).

2-2-3-6 تاب­آوری به عنوان یک سازه

هنوز هم بسیاری از اطلاعات در خصوص تاب­آوری از مطالعه بر روی فرایند یا چارچوب تاب­آوری نشأت می­گیرد. مطالعات زیادی در خصوص عوامل حفاظتی، ریسک و تعامل آنها با عوامل محیطی و ایجاد پیامدهای مثبت یا منفی انجام  شده است. در این مطالعات تاب­آوری به عنوان انطباق مؤفقیت آمیز و نیز فرایند بین شخصی و محیطی تعریف شده است که پیامدهای مثبت را به دنبال دارد. اما در بسیاری از مطالعات طولی تاب­آوری را به عنوان پیامدهای مثبت در جمعیت­های با ریسک بالا مانند مناطق فقیر یا نرخ درگیری و نزاع بالا مطالعه کرده­اند. این مطالعات برپایه مدل استاندارد استوار بوده است که هم سازه فرایند و هم سازه پیامد را دارند. در این مدل استاندارد شش سازه وجود دارد که چهار عدد از آن­ها تأثیر گذارند بدان معنا که تأثیر مستقیم بر پیامد دارند و دو سازه دیگر نقشی تعاملی در انطباق افراد دارند (شلی، 2009).

چهار سازه تأثیر گذار عبارتند از: عوامل استرس­زا، محیط خارجی، ویژگی­های فردی و پیامد و دو سازه دیگرعبارتند از: فرایندهای تعاملی فرد با محیط و فرایند تاب­آوری می­باشد که شامل تاب­آوری کوتاه مدت و بلند مدت با مکانیزم­های مقابله با استرس که افراد در تصمیم گیری­های خود استفاده می­کنند. گر چه هیچ توافق نظری درباره نحوه اندازه­گیری تاب­آوری وجود ندارد اما پژوهشگران مفهومی کلی را پایه و اساس تحقیقات خود کرده­اند. تاب­آوری فرایندی پویا است که منجر به پیامدهای انطباقی در مواجهه با مشکلات می­شود (لیبورو و ریونسون، 2006 به نقل از کاترین،2010).

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   فرایند تحلیل سلسله مراتبی AHP