به اهداف فوق ابتدا به بررسی وضعیت موجود آبانبارهای این شهر در تمام ابعاد شهری، معماری، سازهای و تاسیساتی پرداخته شدهاست. نتیجهی این مطالعات پایهی مطالعات بعدی جهت ارائهی طرحهای احیا و باززنده سازی آبانبارها میباشد.
در حال حاضر حدود هشتاد آبانبار در شهر لار باقی ماندهاست. اطلاعات هریک از این آبانبارها شامل ابعاد و اندازه، زمان ساخت، ویژگیهای ظاهری، شماره و تاریخ ثبت، موقعیت شهری و پلان ونما در جداولی جداگانه مرتب شده و در پیوست ارائه گردیدهاست. در اطلاعات ارائه شده در این بخش، وضعیت کنونی آبانبارها مد نظر بودهاست، اما در مواردی که عکس یا اسنادی از گذشتهی وضعیت بنا در دست بوده، به توضیح شرایط و ویژگیهای بنا در آن زمان نیز پرداخته شدهاست. در شناسایی وضع موجود آبانبارها مشکلات بسیاری وجود دارد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود. اصولا گنبد آبانبارها باید متقارن و در تمام جهات یکسان باشد، اما به دلیل مرمتهای صورت گرفته در سالهای متمادی، متاسفانه امروزه گنبد بعضی از آنها به طور کلی تغییر شکل داده، به گونهای که در بعضی موارد به نظر میرسد گنبد به یک سمت متمایل شدهاست. البته این انحراف به دلیل اجرای مکرر پوشش رویین آبانبارها میباشد و سازه اصلی گنبد تغییری نداشتهاست. امروزه دهانه تمام آبانبارها برای تامین ایمنی و جلوگیری از سقوط افراد، با مصالح بنایی و در بعضی موارد با نصب درهای فلزی مسدود گشتهاست. این امر سبب گردیده بررسی ویژگیهای داخلی آبانبار مانند عمق مخزن و دریچههای ورود و خروج آب با مشکل مواجه گردد. مشکل دیگر الحاق اتاقکهایی جدید به آبانبارها جهت نصب پمپ، آبسردکن و مخزن ذخیره آب میباشد. این اتاقکها که اغلب سیمانی و با سقف ایرانیت میباشند، وجههی چندان جالبی نداشته و تقریبا عناصر جدید آبانبارهای مورد استفاده به حساب میآیند.
نام و ویژگی آبانبارهای تخریب شده
در سالهای اخیر به دلایل مختلفی از جمله خیابانکشی، تعریض خیابان، بی توجهی به بنا و … بسیاری از آبانبارها تخریب گشتهاند. در زیر به معرفی این آبانبارها و توصیف مختصر آنها پرداخته شدهاست.
آبانبار امامزاده: این آبانبار که دارای دهنشیر بودهاست، در کنار امامزاده میر علی بن حسبن واقع گردیده بود. متاسفانه در سال ۱۳۸۰ به منظور خیابانکشی و مرمت بنای امامزده آبانبار توسط شهردار وقت تخریب گردیدهاست.
آبانبار مسگری: این آبانبار که از نظر معماری بسیار جالب ومنحصر به فرد بود، در محله آرد فروشان و در ضلع غربی بازار قیصریه قرار داشتهاست. متاسفانه چندین سال قبل توسط شهر دار وقت تخریب گردیدهاست.
آبانبار فتحعلی خان(کل): این آبانبار در خیابان هنگ، بعد از پاسگاه نیروی انتظامی واقع گردیدهبود. بنا متعلق به دور قاجاریه بوده و در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۸۴ به شماره ۱۲۷۴۵ به ثبت رسیده، اما متاسفانه به دلیل بیتوجهی به آبانبار، امروزه تخریب گردیده است. در ادامه گزارش اداره میراث فرهنگی در مورد بنا که پیش از تخریب آن، تهیه گردیده، آورده شدهاست. “سالها پیش سقف برکه فرو ریخته و به برکه کل معروف شده است. بنا بر سردر دهانه شمالی دارای کتیبهای بوده که اکنون دیگر وجود ندارد. این آبانبار دارای پلان دایره با چهار دهانه برداشت آب میباشد. در جلوی دهانه برداشت آب شمالی، اتاقکی با سقف طاق و تویزه قرار دارد که در وسط آن کاربندی اجرا شدهاست. در وسط کاربندی اتاقک، طرح شمسه اجرا گردیده است. در دو سمت اتاقک دو سکوی نشستن وجود دارد. در فاصله بین دهانه جنوبی و غربی، دهانه آبریز تعبیه گردیدهاست. کانال آبی به عمق ۸۰ سانتیمتر و عرض ۵۰ سانتیمتر آب را از محله نو به آبانبار هدایت مینماید. بر فراز هر چهار دهانه برداشت آب، چهار روزن مستطیل شکل وجود دارد که جهت نورگیری، تهویه و تمیز کردن آبانبار میباشند. نمای شانه و دهانهها اندود گچ میباشد. شانه آبانبار دو قسمتی است. بخش اول حدود یک متر و شانه دوم که بر روی شانه اول بنا شده، حدود ۷۰ سانتیمتر ارتفاع دارد. جلوی دهانههای برداشت آب، جهت جلوگیری از سقوط، سنگ یکپارچه نصب شدهاست. بر روی شانه بنا سه عدد سنگ در ارتفاع مختلف جهت دسترسی به پشت بام آبانبار نصب گردیده است.”(گزارش سازمان میراث فرهنگی لار، تهیه شده در آذرماه ۱۳۸۲)
برکه شماره ۲۴ روی نقشه که به دلیل خیابان کشی تخریب گشتهاست.
دو آبانبار دایره و مستطیلی در کنار برکه شش فخ که به دلیل بیتوجهی روبه ویرانی نهادهاند.
آبانبار شماره۱-۳۸ بر روی نقشه که در محله کهویه، پشت برکههای حاجی عیدی و خواجه کریمی قرار دارد نیز تخریب گشتهاست. زمین این آبانبار توسط اداره اوقاف به صاحبان باغ مجاور آن فروخته شده است.
سابقا قبرستان شهر لار دارای ۱۰ برکه بودهاست. امروزه تنها سه عدد از آنها باقی ماندهاست.
در کنار مسجد علی واقع در خیابان ساحلی نرسیده به حوزه علمیه هفت برکه وجود داشت که وقف مسجد شدهبود. اکنون هیچیک از این برکهها باقی نماندهاست.
جمعبندی(ویژگیهای کمی و اطلاعات آماری آبانبارهای شهر لار)
برای جمعبندی راحتتر مطالب این بخش، اطلاعات مربوط به خیز گنبد و تعداد دهانهی آبانبارها بر اساس سال ساخت آنها، در جداولی دستهبندی گردیدهاست. جداول مربوطه در پیوست شماره ۲ ارائه گردیدهاند.
با توجه به مطالب ارائه شده در پیوست ۱ مشخص میگردد، از ۸۰ آبانبار باقی مانده در این شهر، % آبانبارهای دایرهای، % آبانبار مستطیل و % آبانبارهای صلیبی شکل میباشند.
براساس اطلاعات جدول شماره یک پیوست دو ، خیز گنبد آبانبارها از ۴/۰ تا ۶/۰ متغیر میباشد. % آبانبارها دارای خیز ۴/۰، % دارای خیز۵/۰، % دارای خیز ۶/۰ و % آنها دارای خیزی بیشتر از ۶/۰ میباشند. همچنین بر اساس جدول فوق مشخص میگردد، خیز آبانبارهای دوره صفویه کمتر از آبانبارهای دوره قاجاریه میباشد، به عبارت دیگر آبانبارهای دوره صفویه خفتهتر از آبانبارهای دوره قاجاریه ساخته شدهاند. هرچند اجرای سقفهای گنبدی با خیز کم بر روی دهانههای بزرگ بسیار دشوار بوده و نشان دهندهی مهارت سازنده بنا میباشد، اما در آبانبارها جهت خنک نمودن هرچه بیشتر آب نیاز به اجرای گنبد با ارتفاع زیاد بودهاست(نمودار شماره۲).
براساس جدول شماره دو، تعداد دهانههای آبانبارهای دایرهای شهر لار از ۱ تا ۸ عدد متغیر بودهاست. آبانبارهای دارای دهانههای بیش از پنج عدد در کنار اماکن عمومی پر رفت و آمد همچون مسجد، نظرگاه، مدرسه و بازار واقع گردیدهاند. % آبانبارها دارای یک دهانه، % دارای دو دهانه، % دارای سه دهانه، %دارای چهار دهانه و % دارای تعداد دهانهی بیشتر از چهار عدد میباشند. همانگونه که از درصدهای بالا مشخص میگردد بیشتر آبانبارها دارای چهار دهانه میباشند(نمودار شماره۳).
یکی از اهداف این بخش، مشخص نمودن تاریخ ساخت آبانبارهایی که زمان ساختشان نامعلوم میباشد، بودهاست. اما متاسفانه به دلیل تعداد کم عناصر تشکیل دهندهی آبانبارها(محدود شدن امکان مقایسهی اجزا)، همچنین به دلیل تغییرات زیاد اعمال شده بر بنای آنها در طول سالیان گذشته، امکان ارائهی نظر قاطع در مورد زمان ساخت وجود ندارد. مطالعات فوق نشان میدهد که هیچ دو آبانباری وجود ندارند که در تمام اجزا(نوع قوس و خیز گنبد، دهانهها، میلک و پشتبند مهاری) همانند یکدیگر باشند. به عبارت دیگر هر ۶۵ آبانبار دایرهای این شهر دارای ۶۵ شکل متفاوت و منحصر به فرد میباشند.
فصل چهارم: شناسایی آبانبارها در سایر شهرهای ایران و کشورهای دنیا
آبانبارها در سایر شهرهای کشور
هدف از این بخش، بررسی گونههای مختلف، پراکنش جغرافیایی، مصالح به کاربرده، شیوهی اجرا، نحوه کار کرد و کاربرد آبانبارهای کشور میباشد. ایرانیان از دیرباز به دلیل خشکی و گرمای اکثر مناطق کشور، درپی دستیابی به راههایی جهت ذخیره نمودن آب بودهاند. این مسئله منحصر به مناطق گرم و خشک نبوده و در حاشیه خلیج فارس و حتی بعضی شهرهای شمالی مانند ساری و گرگان نیز از جمله دغدغههای مردم بودهاست. در نواحی کوهستانی نیز با وجود بارندگی بیشتر نسبت به نواحی گرم و خشک، جاری بودن چشمه سارها و نهرهای دایمی یا فصلی، در بعضی مواقع برای ذخیره آب قابل شرب، از آب انبار استفاده میکردند، هر چند که تعداد آب انبارهای این نواحی کمتر از مناطق گرم و خشک میباشد. در بعضی از موارد، پوشش سقف آب انبار در نواحی کوهستانی خصوصاً در مناطق خوش آب و هوا و جنگلی، به صورت مسطح و با چوب و کاهگل اجرا میگردد. مخزن این نوع آب انبار ها به لحاظ پوشش سقف آن به صورت مکعب و یا مکعب مستطیل میباشد. به عنوان مثال به آبانبار روستای کوهستانی ابیانه میتوان اشاره نمود(قبادیان). توزیع و پراکندگی آبانبارهای تاریخی ایران متناسب با شرایط اقلیمی این کشور میباشد، مناطق خشک و حاشیه کویر همانند یزد از بیشترین و بهترین آبانبارها برخوردار است و مناطق شمال، شمال غرب و غربی کمترین تعداد را در خود جای دادهاند. نقشه، معماری و تزیینات آبانبارها با توجه به منطقه جغرافیایی، شیوه برداشت آب، ابعاد، وضعیت قرارگیری آن در بافت شهری و نیز نوع استفادهای که از آن میشده(شرب یا غیر شرب) متفاوت است(ملازاده،۱۳۷۹،ص۱۳). در ادامه به اختصار به مقایسه بین آبانبارهای شهر لار با سایر شهرهای ایران، در قالب چهار بخش کلی شهرهای مرکزی، جنوبی، شمال شرقی و غربی پرداخته شدهاست.
آبانبارهای شهرهای مرکزی ایران
به طور کلی در پنج استان اصفهان، فارس، کرمان، مرکزی و یزد، جهت تامین آب آشامیدنی آبانبارها ساخته شدهاند. آبانبارهای هریک از این مناطق دارای شکلی خاص و منحصر به منطقه خود میباشند. نکته قابل توجه این است که در مناطق حاشیه کویری با وجود لوله کشی آب شهری، بسیاری از آبانبارها، همچنان مورد استفاده قرار میگیرند. آب این آب انبار ها خنک تر و گوارا تر از آب لوله کشی است و مهم تر از همه آن که عاری از املاح خصوصاً گچ که در آب اغلب این نواحی وجود دارد، میباشد.
آبانبارهای استان اصفهان
در استان اصفهان شهرهای کاشان (و روستاهای اطراف آن همچون سفیدشهر) ، اردستان، نائین، هرند و شهر زیرزمینی نوش آباد۱۸ دارای آبانبار میباشند. آبانبارها غالبا به اشکال دایرهای، صلیبی، مستطیل کشیده و یا آبانبارهای کنده شده در کوهستان ساخته ساخته شدهاند. مهمترین عامل در تنوع شکلی مخزن آب انبار، نحوه استفاده از آن به صورت صحرایی، شهری و روستایی میباشد(تصویر شماره۲۱). تمام آبانبارهای این استان آجری است. آبانبارهای عمومی ساخته شده در شهرها دارای بناهای باعظمتی میباشند و به دو شکل چهارگوش و مدور ساخته شدهاند. منبع تامین

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعاستان فارس، استان یزد، شهر کرمان، استان هرمزگان
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید