آبانبارها قنات و چشمه بودهاست. تمام این آبانبارها دارای بادگیر، سردر، پلکان، پاشیر و حوضچهی تصفیهی آب در ورودی آب به آبانبار میباشند. جهت تخلیه لجنها و لایروبی در این شهر نیز از سطل، طناب و چرخ چاه استفاده میشدهاست.در شهر کاشان، همانند شهر یزد، آبانبارهایی با دو دستگاه پلکان جهت بهرهوری ساکنان با ادیان مختلف ساخته شدهاست. علاوه بر آبانبارهای عمومی در شهر کاشان، آبانبارهای خصوصی بسیاری نیز در خانهها ساخته شدهاست. دسترسی به آبانبارهای خانگی در بعضی موارد از طریق پاشیر بودهاست. این مخازن، عمدتاً یک هواکش یابادگیر برای تهویه داشتند که تا بام خانه امتداد مییافت. گنجایش برخی از این آبانبارها برای تأمین مصرفی سه تا چهار سال یک خانه کافی بود. شهر کاشان بیشترین و زیباترین آبانبارهای این استان را در خود جای دادهاست. . اکثر آبانبارهای این شهر دارای یک یا دو بادگیر میباشند. بر سردر بیشتر آبانبارهای این شهر کتیبههای سنگی نصب گردیدهاست. نیازی، در مقاله خود آبانبارهای این شهر را به سه دسته کلی تقسیم نمودهاست: ۱- آبانبارهای پیش از دوران صفویه مانند آبانبار تاج الدین و آب انبار محتشم. این گونه آب انبارها از داشتن سردرهای تزییناتی بی بهرهاند. ۲- آبانبارهای عهد صفوی که معمولاً با مساجد ساخته شده و در زیر قسمت شبستان آن قرار گرفتهاند مانند آب انبار مسجد وزیر و آب انبار میر سید علی. ۳- آبانبارهایی که بعد از زلزله سال ۱۱۹۲ ه ق ساخته شده و اغلب دارای اشکال تزییناتی ۱۹هستند. مانند آبانبار عبدالرزاقخانکاشی، آبانبار گذر نو بازار و آب انبار حاج سید حسین صباغ( نیازی، ۱۳۸۶،ص۱۹۸). فضای پاشیر آبانبارهای این شهر با پلان نیمه هشت گوش و یا چهارگوش مربع ساخته شدهاست. پاشیر دارای چند عنصر شامل سکوهایی برای نشستن در دو طرف فضا، حفرهای با روپوش سنگی یا فلزی برای هرز و انتقال آبها به کانالهای زیرزمینی و در مواردی یک هواکش کوچک می باشد. بنابراین تفاوت بارز آبانبارهای این منطقه با شهر لار، ترکیب آبانبارها با اماکن عمومی همچون بازار و حسینیه میباشد. همچنین تمام آبانبارهای این شهر برخلاف لار دارای راهپله، پاشیر و سردرهای بزرگ با تزئینات بسیار میباشند. به طور کلی شیوه ساخت آبانبارهای این شهر بسیار نزدیک به معماری آبانبارهی استان یزد میباشد.
آبانبارهای استان تهران و قم
در شهرهای تهران و قم چند آبانبار از دورههای صفویه، قاجاریه و پهلوی برجای مانده است. در این دو شهر نیز به آبانبار به عنوان جزئی لاینفک از مجموعههای شهری نگریسته شدهاست(به عنوان مثال آبانبار سید اسمائیل تهران که در زیر کارونسرایی به همین نام ساخته شدهاست). آبانبارهای این دو استان نیز همانند سایر استانها دارای پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. این آبانبارها اغلب دارای یک بادگیر بوده و مخزن آنها با پلان مربع مستطیل ساخته شدهاست. سقف این آبانبارها به کمک گنبدهایی که بر روی ستونهای درون مخزن اجرا گردیدهاند، پوشش داده شدهاست. سردر آبانبارها دارای تزئینات کاشیکاری میباشد.
آبانبارهای استان سمنان
امروزه آبانبارهایی از دوران صفویه و قاجاریه در شهرهای سمنان، گرمسار و شاهرود باقی ماندهاست. اکثر این آبانبارها به دلیل بی توجهی روبه ویرانی نهادهاند. آبانبارهای این استان آجری و با مخزن دایره میباشند. گنبد این بناها پلکانی ساخته شده و در راس آن بادگیری مکعب شکل جهت تهویه فضای داخلی آبانبار تعبیه گردیده است. آبانبارهای این منطقه نیز همانند سایر مناطق دارای سرد، پلکان و پاشیر میباشند، اما در سردر آنها از تزئینات سادهی آجری استفاده شدهاست. در این استان یک آبانبار سنگی نیز وجود دارد. تفاوت این آبانبار با آبانبارهای لار در این است که آبانبارهای شهر لار از سنگ تراش ساخته شدهاند.
آبانبارهای استان کرمان
بیشتر آبانبارهای باقیماندهی این استان در شهر کرمان قرار دارند. مخازن تمام آبانبارها مستطیلی میباشد و به دلیل ویژگی معماری و ساختاری آبانبارهای مستطیلی، اکثرا در زیر بناهای عمومی همچون مسجد، کاروانسرا و بازار قرار گرفتهاند. به همین دلیل آبانبارهای این ناحیه نمود بصری و شهری چندانی ندارند. امروزه به دلیل بیتوجی تعداد بسیاری از آبانبارها تخریب گشتهاست. کف آبانبارهای موجود با سرب پوشش داده شدهاست. سردر آبانبارهای شهر کرمان با کاشی و سنگ حکاکی شده، تزئین یافتهاست.
آبانبارهای استان مرکزی
در شهرهای ساوه، تفرش، نراق، اراک و مهدی آباد دلیجان استان مرکزی، آبانبارهایی از گذشته باقی ماندهاست(تصویر شماره۲۲). پلان مخزن این آبانبارهای آجری، مربعی بوده و پوشش طاقی آنها بر روی ستونهای واقع در مخزن، اجرا گردیدهاست. آبانبارها دارای سردر، پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. سردرپلکان و پاشیر این آبانبارها با تزئینات آجرکاری، کاشیکاری و مقرنس کاری آراسته شدهاست. آبانبارهای شهر نراق به دلیل نزدیک بودن به شهر کاشان شباهت بسیاری به بناهای آن شهر دارند.
آبانبارهای استان یزد
استان یزد نسبت به سایر نقاط کشور بیشترین آبانبارها را در خود جای دادهاست. شهرهای یزد، اردکان و میبد دارای تعداد بسیار زیادی آبانبار میباشند. آبانبارهای این استان کاملترین و زیباترین آبانبارها هستند(تصویر شماره۲۳ و ۲۴). در ادامه به مقایسهی تطبیقی آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته میشود.
آبانبارهای شهرهای جنوبی ایران
در شهر های ساحلی به دلیل شور بودن آب موجود، ساکنان منطقه ناچار به ذخیره سازی آب باران در آبانبارها بودهاند. به دلیل برداشت آب به صورت دستی، اغلب آب این آبانبارها آلوده و غیر بهداشتی بودهاست اما با این وجود، به علت عدم دسترسی به منبع بهتر آب، استفاده از آب برکه ها برای اکثر اهالی این سواحل امری اجباری بوده است. اگرچه در اکثر شهر ها مدت هاست که برکه ها بلا استفاده مانده اند ولی روستا هایی که آب لوله کشی ندارند، هنوز اهالی از این آب استفاده می کنند.
آبانبارهای استان بوشهر
اکثر خانههای شهر بوشهر دارای آبانبارهای خصوصی میباشند. آب این آب انبارها از آب بارانی که بر روی بام و حیاط خانه ریزش میکرده و به سمت مخزن آبانبار هدایت میشده، تامین میگردیده است. در این شهر تنها دو آبانبار عمومی وجود دارد، ظاهرا ساخت این بناها رواج چندانی نداشتهاست. آبانبار مستطیلی قوام از جمله آبانبارهای عمومی است که با سنگ قلوه ساخته شدهاست. مخزن ستوندار این آبانبار با طاق پوشانده شدهاست.
آبانبارهای استان فارس
در بخشهای جنوبی استان فارس که دارای آب و هوای گرم و خشک میباشند، آبانبارهای بسیار ساخته شدهاست. از جمله میتوان به آبانبارهای شهرهای گراش۲۰، اوز، خنج، لطیفی و کرمستج اشاره نمود. به دلیل نزدیکی این شهرها با شهر لار، اصول ساخت آبانبارها بسیار شبیه به شهر لار میباشد، به گونهای که نمیتوان تفاوت چندانی میان آنها قائل شد. از میان شهرهای فوق، آبانبارهای خنج و اوز از شهرت بیشتری برخوردارند و مجربترین آبانبار سازها نیز در این دو شهر زندگی میکنند. نکتهی قابل توجه این است که آبانبارهای این دوشهر و شهر گراش(که در شمال لار قرار دارند) دایرهای بوده و در هیچ یک از شهرهای فوق آبانبارهای مستطیلی و صلیبی ساخته نشدهاست. به طور کلی آبانبارهای صلیبی تنها در شهرلار و نواحی جنوبیتر استان فارس به سمت استان هرمزگان ساخته شدهاند(تصویر شماره۲۵).
شهر شیراز نیز دارای چندین آبانبار میباشد که در زمان کریمخانی ساخته شدهاند. مخزن این آبانبارها مستطیلی بوده و با سقف گنبدی که بر روی ستونهای مخزن استوار است، پوشش داده شدهاست. آب رسانی به آبانبارهای زندیه از طریق قنات رکن آباد بوده و برداشت آب از طریق پلکان سنگی و پاشیر صورت میگرفتهاست. بادگیرهای بلند اطراف بناها جهت تهویه آبانبار ساخته شدهاند. در منطقه قصر الدشت نیز سابقا هفت آبانبار قدیمی وجود داشته که سقف آنها مسطح بوده و با تیرچوبی، حصیر و کاهگل پوشش داده شده بود(تصویر شماره۲۶).
آبانبارهای استان هرمزگان
در اکثر شهرهای این استان از جمله بندرلنگه، بستک و بندرعباس آبانبارهای بسیار ساخته شدهاست. این آبانبارها هم از لحاظ ویژگیهای ظاهری و هم از جنبه ویژگیهای ساختاری دارای شباهت بسیار با آبانبارهای لار میباشند. پلان مخزن این آبانبارها دایره، مستطیلی و صلیبی میباشد(تصویر شماره۲۷). مصالح مورد استفاده در ساخت آنها همانند شهر لار سنگ تراش است. آبگیری این آبانبارها نیز توسط رودخانههای فصلی صورت میگیرد و برداشت آب به طریق دستی میباشد. پوشش گنبد آبانبارهای این منطقه گچی و سفید رنگ میباشد، در حالی که آبانبارهای شهر لار با کاهگل پوشانده شدهاند. آبانبارهایی با پلان مستطیل کشیده در غرب و شمال دهستان کوهخرد وجود دارند که بنابر اسناد موجود متعلق به حکومت زرتشتیان (گبرها) میباشند. همچنین در دهستان کوهخرد برکهای به نام حاج غلامرضا که معروف به برکه لاری است ۹۵ سال پیش ساخته شدهاست. احتمالا سازنده این برکه همان خیر لاری، حاج غلامرضا معتمد میباشدکه برکههای بسیاری نیز در شهر لار ساختهاست.
آبانبارهای شهرهای شمال شرقی(استان خراسان شمالی، جنوبی و رضوی)
در حال حاضر در شهرهای نیشابور، بیرجند، مشهد و سبزهوار آبانبارهای بسیاری ساخته شدهاست. مخازن این آبانبارها با پلان دایره و مستطیل ساخته شدهاست. مصالح به کار رفته در ساخت آبانبارها تماما آجر و ساروج میباشد. آبانبارهای این نواحی بادگیر ندارند اما پلکان و پاشیر جزء جدایی ناپذیر آنها میباشند. مخازن آبانبارهای مستطیلی ستوندار بوده و با طاقهایی که بر روی این ستونها استوار گشتهاند، پوشش داده شدهاست.
آبانبارهای شهرهای غربی(استان قزوین)
قزوین از جمله شهرهایی است که به علت داشتن بیش از ده‌ها آب‌انبار، به شهر آب‌انبارها شهرت یافتهاست. افزون بر آبانبارهای عمومی، هزاران واحد آبانبار خانگی نیز در این شهر وجود دارد. پلان مخزن آبانبارهای این شهر مستطیلی و پوشش سقف آنها گنبد و طاقهای اجرا شده بر روی ستونهای مخزن، میباشد. در اکثر آبانبارها در راس هریک از این گنبدها، هواکشهایی تعبیه شدهاست. در آبانبارهایی که دارای هواکش در راس گنبد نمیباشند، تهویه به کمک بادگیرها صورت میپذیرد. در آبانبار سردار بزرگ قزوین، پوشش سقف مخزن مستطیلی، گنبدی میباشد. روی این مخزن را با تعبیه چهار فیلپوش در گوشه ها و یک گنبد دورچین عظیم آجری پوشاندهاند. مخزن آبانبارهای این شهر با شفته آهک و روکش ساروج اجرا گردیدهاست. راهپلهی سنگی، پاشیر و سردر از عناصر اصلی آبانبار میباشند. سردر پلکان آبانبارها دارای تزئینات کاشیکاری معقلی، کاربندی و رسمیبندی میباشد. در این شهر نیز بسیاری از

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه دربارههزار و یک شب، جامعه شهری، زنان شاغل، بیمارستان
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید