آبانبارها متصل به مسجد و یا در کنار آن ساخته شدهاند. همان گونه که مشاهده میگردد در ساخت آبانبارهای این ناحیه از سنگ و آجر تواما استفاده شدهاست(تصویر شماره۲۸).
جمعبندی:
علاوه بر موارد ذکر شده در بالا در بعضی شهرهای دیگر همچون بروجرد، گرگان، ساری، تهران، همدان و کرمانشاه نیز آبانبارهایی وجود دارد که تعداد آنها محدود به یک یا دو مورد میباشد. به عنوان جمعبندی میتوان اظهار نمود که آبانبارها در هریک از شهرها دارای ویژگیهای خاص خود میباشند. به عنوان مثال در تهران، ساوه و قم اکثر آبانبارها چهار گوش میباشند؛ آبانبارهای کاشان نیز به دو صورت دایره و مربع ساخته شدهاند؛ در گرگان و ساری آبانبارها دارای مخزن مدور به همراه پلکان و پاشیر میباشند؛ نوعی آبانبارها در استان خراسان وجود دارد که دارای مخازن پلکانی است و مصرف کننده از طریق پلکانها به آب دسترسی داشتهاست؛ تفاوت عمده آبانبارهای سمنان و گرمسار با سایر نقاط کشور پوشش پلکانی در آبانبارهای با مخزن مدور است. بنابراین آبانبارهای هر منطقه به گونهای ساخته شدهاند که به بهترین شکل ممکن با ویژگیهای فرهنگی، شرایط اقلیمی، مصالح و امکانات موجود در آن منطقه سازگار گشتهاند. به عنوان نمونه در مناطق با میانگین دمای سالانهی نسبتا پایین همچون بروجرد، کرمان و شیراز تنها ذخیره آب مهم بوده نه خنک کردن آن به همین آبانبارها مستطیلی ساخته شدهاند. این آبانبارها که گاهی در زیر مساجد و حسینیهها ساخته شدهاند، نسبت به آبانبارهای دایرهای با گنبدهای رفیع، دارای نمود شهری کمتری بوده و تنها سردر آبانبار است که معرف بنا میباشد. شاید به دلیل کم اهمیتتر بودن ذخیره آب در این شهرهاست که بنای آبانبارها نیز از نمود و جلوه شهری کمتری برخوردارند.
آبانبارها در سایر کشورهای دنیا
آب انبار یکی از کهنترین پدیدههای معماری در مناطق خشک و کم آب جهان است. قدیمیترین آبانبار دنیا، آبانبار شهر اُور۲۱ در نزدیکی بصره شناخته شده که ۲۱۵۰ سال قبل از میلاد به دستور پادشاه اور بر سکوی زیگورات این شهر ساخته شدهاست. آب انبار دیگری در قرن ششم قبل از میلاد به دستور یوستیانوس امپراطور روم شرقی در قسطنطنیه ساخته شد. این آبانبار ۲ مخزن و ۱۰۰۱ ستون دارد و به همین دلیل به ۱۰۰۱ ستونی معروف است. کف دو مخزن آن ۳۵۰۰ مترمربع مساحت دارد. آب انبار دیگری در ترکیه با ۳۵۶ ستون ۱۲ متری مرمری در ۲۸ ردیف وجود دارد که نام آن پرباتان سرای(کاخ زیرزمینی)میباشد( نیازی، ۱۳۸۶،ص۱۹۵). علاوه بر کشورهای خشک و کم آب، در سایر کشورها نیز آبانبارهایی ساخته شدهاست. این آبانبارها اغلب در زمان جنگ، جهت تامین آب مورد نیاز سربازان و یا شهرهای تحت محاصره ساخته میشدند.
آبانبارها در کشورهای آسیایی
در کشورهای افغانستان، ازبکستان، هند، ترکیه و یمن نمونههای از آبانبار و مخازن ذخیره آب ساخته شدهاست. در ادامه به تشریح ویژگیهای آبانبارهای هر کشور و مقایسهی آنها با آبانبارهای ایران و شهر لار پرداخته میشود.
آبانبارهای افغانستان
در بخش باستانی شهر هرات واقع در کشور افغانستان مجموعهی زیبایی از یک آبانبار و مسجد(آبانبار ملک) وجود دارد. این آبانبار آجری که برای استفاده مردم منطقه و نمازگذاران بودهاست، متعلق به قرن ۱۳ میلادی میباشد. سقف گنبدی مخزن مستطیل شکل این آبانبار از چند طاق متقاطع تشکیل شدهاست. برداشت آب از پلکان دو سمت آبانبار، که مستقیما به مخزن راه داشته، صورت میپذیرفتهاست. نکتهی قابل توجه این است که با وجود عمق کم مخزن، سقف این آبانبار بسیار بلند میباشد. پس از باززندهسازی آبانبار در سال ۲۰۰۵-۲۰۰۸ میلادی، اکنون فضای مخزن آن به مرکز فرهنگی منطقه تبدیل شدهاست(Aga Khan Trust for Culture، ۲۰۱۰، ص۶۷)(تصویر شماره۲۹).
در همجواری بازار این شهر قدیمی نیز آبانباری مشابه به آبانبار ملک به نام آبانبار چهار سوق قرار دارد. دهانهی ۲۰متری این آبانبار مستطیل شکل، توسط پوشش گنبدی و از جنس آجر اجرا گردیدهاست. ساختار، فرم کلی و فضای داخلی این آبانبار بسیار شبیه به آبانبار ملک میباشد. این بنا متعلق به دوره حکومتی مغولها در قرن ۱۷ میلادی است و تا قرن ۱۹ تنها منبع تامین کننده آب مردم منطقه بودهاست. آبانبار چهارسوق که به عنوان بخشی از بازار چهار سوق به آن متصل گشتهاست، پس از مرمت در سال ۲۰۰۸ ،به عنوان فضایی برای نمایشگاه، اجرای موسیقی و یا برگزاری جلسات در سطح محله استفاده میشود(Aga Khan Trust for Culture، ۲۰۱۰، ص۶۴)(تصویر شماره۳۰).
آبانبارهای ازبکستان
در شهر بخارای کشور ازبکستان، نمونهای از آبانبار آجری با مخزن دایرهای وجود دارد. پوشش این مخزن به صورت گنبد پلکانی میباشد. آبانبار دارای یک پلکان برداشت آب میباشد که مستقیما به مخزن ارتباط دارد. در راس و چهار طرف گنبد آبانبار دریچههایی جهت تهویه تعبیه گردیدهاست. در راس گنبد عنصری همانند میلک آبانبارهای لار قرار دارد با این تفاوت که این میلک دارای اندازه بزرگتری بوده و در اطراف آن دریچههای تهویه طراحی گشته است. در این کشور همچنین نمونههایی از آبانبار مستطیلی نیز وجود دارد. شکل کلی این آبانبارها با آبانبارهای لار تفاوت چندانی ندارد. تنها سردر آنها دارای ستونهای بلند در دو طرف میباشد(تصویر شماره۳۱).
آبانبارهای ترکیه
در کشور ترکیه دو گونه متفاوت آبانبار وجود دارد. گونه اول مخازن آبی هستند که در زیر کلیساها ساخته شدهاند و گونه دوم آبانبارهایی هستند که شبیه به آبانبارهای ایران با مخزن دایره و سقف گنبدی یا با مخزن مستطیلی و سقف گهوارهای میباشند. بیش از صد مخزن ذخیره آب در زیر کلیساهای شهر ترکیه قرار دارد. بیشتر این مخازن در قرن ۶ میلادی و در دوره حکومتی امپراتوری رم شرقی ساخته شدهاست. به عنوان مثال میتوان به مخزن یارباتان سارایی۲۲ اشاره کرد که دارای ابعاد ۶۴*۱۳۸ متر است. سقف این مخزن بر روی ۳۳۶ ستون مرمرین به ارتفاع ۹ متر استوار گشتهاست. این مخزن با دیوار آجری نسوز به ضخامت ۴ متر که بر روی آن با پوشش ضد آب پوشانده شده، احاطه شده است. آب این آبانبار از رودخانهی واقع در ۱۹کیلومتری ایاصوفیه که توسط قناتها و کانالها انتقال مییابد، تامین میگردد(تصویر شماره۳۲).
نوع دیگر آبانبارهای ترکیه که بسیار شبیه به آبانبارهای ایران میباشد، تماما از قلوه سنگ ساخته شدهاست. قطر مخزن و ارتفاع گنبد این آبانبارها کمتر از آبانبارهای ایرانی میباشد. گنبد این آبانبارها تقریبا نیمدایره است، راس گنبد همانند آبانبارهای لار کاملا مسدود است و در چند مورد بر بالای آنها میلکهایی نصب گردیدهاست. در تمام آبانبارهای دایرهای همانند شهر لار پشت بند مهاری جهت مهار نیروی رانشی گنبد ساخته شدهاست. در آبانبارهای مستطیلی نیز نسبت طول به عرض آبانبار کمتر از آبانبارهای لار میباشد. احتمالا آبانبارهای زیر کلیساها متعلق به دوره حکومتی رم شرقی و آبانبارهای دایرهای و مستطیلی مربوط به دوره حکومتی مسلمانان میباشد(تصویر شماره۳۳).
آبانبارهای هند و یمن
در دو کشور هند و یمن نمونههایی از مخازن آب وجود دارد که فاقد سقف میباشند. این مخازن آب به صورت گودهای عمیق با پلکانی در اطراف جهت برداشت آب ساخته شدهاند. عمیقترین آبانبار پلهای دنیا در روستایی در هند قرار دارد. این بنا شامل ۳۵۰۰ پله است که بر روی دیوارهایی به ارتفاع حدود ۳۰ متر ساخته شدهاست(تصاویر شماره۳۴ و ۳۵).
آبانبار در کشورهای غربی
علاوه بر کشورهای آسیایی، در بسیاری از دیگر کشورهای دنیا نیز آبانبارهایی جهت ذخیره آب ساخته شدهاست. این آبانبارها دارای اشکال و شیوههای مصرف بسیار متفاوتی میباشند.
آبانبارهای کشور آمریکا
در کشور آمریکا در سه ایالت تگزاس، کارائیب و سن جوآن نمونههایی از آبانبارهای تاریخی وجود دارد که در ادامه به معرفی آنها میپردازیم.
الف: تگزاس
در ایالت تگزاس، تعداد بیشماری آبانبار خانگی از گذشته باقی ماندهاست. دنتون در مقاله خود به معرفی سیر تکاملی مخازن آبی تگزاس در طول تاریخ پرداخته است. بنابر اظهارات او مخازن مورد استفاده در این ایالت، ابتدا چوبی بوده و بر روی زمین قرار میگرفتهاست، این مخازن در کارخانه تولید میشدهاند. پس از مخازن چوبی، ساکنان منطقه به ساخت مخازن زیرزمینی اقدام نمودند. امروزه به راحتی میتوان در زیر بخشهای مختلفی از شهر تگزاس این مخازن را پیدا کرد. در اکثر خانهها بیش از یک مخزن وجود داشتهاست. این مخازن اغلب با آجر و یا سنگهای برش داده شده ساخته شدهاند. دنتون جهت دستیابی به معیاری برای دستهبندی مخازن تگزاس به عنوان بناهای معماری، ابتدا به معرفی اجزای تشکیل دهندهی آنها میپردازد. مخازن خانگی تگزاس از ۷ جزء تشکیل گشتهاند: ۱- بدنهی اصلی بنایی، ۲- شانه، ۳- گردن، ۴- دهانه(دهانه دسترسی)، ۵- ملات پوشش دهندهی جدارههای داخلی، ۶- مسیر ورود آب، ۷- مسیر خروجی آب. در بعضی آبانبارها حوضچهی فیلتر، مسیرهای سرریز آب و پلاستر خارجی (ملات آهک) نیز دیده میشود. از آنجا که حوضچهی تصفیه و مسیر خروجی آب، میتوانند در هر زمانی در طول حیات مخازن به آنها اضافه شوند، بنابراین نباید به عنوان یکی از اجزای اصلی آبانبارها در نظر گرفته شوند. دنتون موقعیت، فرم، مصالح، ساختار مسیرهای ورودی و خروجی آب، دهانههای برداشت و پلاسترهای جدارهها را بهترین راه برای تعیین سال ساخت و طبقهبندی آنها میداند. او همچنین جهت توصیف انواع فرمهای مخازن از چهار اصطلاح بطری، مستطیل، زنگ و شانههای اریب استفاده میکند. این اصطلاحات شکل شانه مخازن و در یک نگاه کلیتر، ساختار کلی مخزن از کف تا گردن را توصیف میکنند. هریک از این اشکال متعلق به دورهای خاص بودهاند و از نظر چگونگی ورود آب، حجم آب، میزن ارتفاع سقف آبانبار نسبت به سطح زمین، مصالح مودر استفاده و شیوه مصرف دارای ویژگیهای متفاوت میباشند. طبق این مقاله قدیمیترین مخازن تگزاس متعلق به ۱۸۲۰ میلادی یعنی همزمان با حکومت در ایران بودهاست. مخازن دورههای آخر در زیر بخش مسکونی و بعضی موارد دقیقا زیر آشپزخانه ساخته شدهاند. در روند تکاملی آبانبارها ضخامت جداره آنها افزایش یافتهاست(تصویر شماره۳۶). نویسنده در انتها به عنوان نتیجهگیری بیان میدارد که این سیر تکاملی مخازن از بطری شکل تا مخازن با شانههای اریب و در انتها در مخازن

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعمکانیابی، زیبایی شناسی، تعامل اجتماعی، عامل اجتماعی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید