آنها اشاره شده است. حتی در مواردی نیز ذکر شده که استفاده از آب آبانبارها موجب شیوع بیماریهایی از جمله پیوک گشته است. در یک دستهبندی کلی، میتوان چهار عامل مهم زیر را، که موجب آلودگی و غیر بهداشتی شدن آبانبارهای شهر لار میشده است نام برد: ۱- دسترسی آزاد افراد به مخزن، ۲- محصور نبودن بازشوهای اطراف مخزن و امکان ورود گرد و غبار و دیگر آلودگیها، ۳- ورود نور خورشید(تابش آفتاب) از طریق بازشوها به درون مخزن که موجب گندیدگی و رشد موجودات آبزی میشده است،۴- و در آخر شیوه آبگیری آبانبارها از طریق رودخانه فصلی، چرا که در این حالت به زحمت میتوان تمیز بودن و عاری از آلودگی بودن کل مسیر را تضمین نمود. (مسرت، ۱۳۸۹، ص ۲۰۴). به گفتهی استاد صادق کامجو در بعضی مواقع جهت ضد عفونی نمودن آب مقداری خاکستر به آن اضافه میشده است. اما بر خلاف یزد به هیچ عنوان از نمک استفاده نمیگردید.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای اجتماعی:
در این بخش به صورت موردی به چند ویژگی اجتماعی مرتبط با آبانبار که خاص مناطق یزد و لار میباشد، اشاره مینماییم. یکی از مواردی که در شهر یزد بسیار به چشم میخورد، داشتن دو پلکان و یا دو شیر برداشت آب جداگانه در بعضی آبانبارها، برای استفاده مسلمانان و زردشتیان بودهاست. طبق اظهارات رییس میراث فرهنگی لار، ساخت آبانبارهای مستطیلی و دایره در کنار هم نمود این جداسازی دینی در شهر لار میباشد. آبانبارهای مستطیلی برای استفاده یهودیان بودهاست. مورد دیگر وقفنامههایی است که برای بعضی آبانبارهای یزد وجود دارد. در این وقفنامهها، مواردی از وقف باغ، زمین، قنات و محصولات کشاورزی دیده میشود۳۸(مسرت، ۱۳۸۹، ص ۹۱). هیچ یک از آبانبارهای شهر لار وقف نامه ندارند. از باورهای اجتماعی خاصی که در شهر لار رواج داشتهاست میتوان به بستن پارچه در سقف گنبدی آبانبار به هنگام ساخت، با هدف برآورده شدن حاجات اشاره نمود. مورد دیگری که ذکر آن خالی از لطف نیست، قربانی نمودن گاوی است که در گودبرداری مخزن آبانبار استفاده میشدهاست. پس از اتمام گودبرداری به دلیل عمق زیاد مخزن و وزن زیاد حیوان، امکان خارج نمودن آن وجود نداشته است، به همین دلیل و به عنوان نمادی از خیر و خوبی پس از اتمام گودبرداری و پیش از شروع عملیات ساختمانی گاو را قربانی مینمودند. مورد دیگر افسانهی ددملکو۳۹ میباشد. ددملکو در اصطلاح محلی پدیدهایست که حاصل از تابش نور
خورشید از روزنهای گنبد بر سطح آب و بازتاب آن بر روی سقف آبانبار میباشد. گذشتگان با القای این باور به کودکان که این شکل هیولای آبی است و کودکان را به داخل آب میکشد، مانع از نزدیک شدن آنها به آبانبار میشدهاند.
نتایج حاصل از بخشهای فوق به طور خلاصه در جدول زیر آمدهاست:
جدول شماره یک: مقایسهی آبانبارهای شهر لار و یزد
ردیف
ویژگی
آبانبار شهر لار
آبانبار شهر یزد
۱
موقعیت شهری
در مراکز محلات، همجوار با بناهای عمومی
در مراکز محلات، در ترکیب با میادین و بناهای عمومی
۲
ترکیب با سایر بناهای شهری
ساخت آبانبار به عنوان یک بنای شهری مستقل و در کنار سایر بناهای شهری
ساخت آبانبار به عنوان عضوی از یک مجموعه شهری
۳
فرم و حجم کلی
مخازن دایرهای با پوشش گنبد، مخازن مستطیلی و صلیبی با پوشش طاق گهواره
مخازن دایرهای با پوشش گنبدی
۴
اجزای تشکیل دهنده
مخزن، گنبد، سردر، دهانه برداشت آب، میلک، روزن، پاکنه
مخزن، گنبد، بادگیر، سردرد، پلکان و پاشیر
۵
دسترسی به مخزن
دسترسی مستقیم از طریق دهانههای برداشت آب
دریچه تعبیه شده بر ساقه بادگیر
۶
مصالح
سنگ، گچ ، ساروج و کاهگل به عنوان پوشش خارجی
آجر، خشت، ساروج، گچ
۷
شیوه اجرا
اجرای گنبد بدون قالب و رعایت ضخامت متغیر گنبد، اجرای دیواری حائل پشت جداره مخزن، استفاده از طناب و قپو جهت اجرای قوس گنبد
اجرای گنبد بدون قالب و رعایت ضخامت متغیر گنبد، اجرای دیواری حائل پشت جداره مخزن،
۸
سازه
ساخت گنبد به شیوه دورچین، اجرای پشت بند جهت مهار نیروی رانشی طاق
ساخت گنبد به شیوه دورچین
۹
تزئینات
فاقد تزئینات خاص
دارای تزئینات پرکار در سردرها
۱۰
الحاقات
فاقد الحاقاتی خاص
دارای چاه هرز آب و سرریز
۱۱
شکل
گنبد تنها نقطه عطف بنا، گنبد به همراه میلک بالای آن خط آسمانی ساده اما شاخص ایجاد مینماید
بادگیرها و گنبد خط آسمانی متنوع ایجاد نموده و نقش آبانبار به عنوان یک نشانه شهری را تقویت میکنند
۱۲
هندسه
گنبد و مخزن دایرهای دارای تقارن مرکزی و محوری، قرارگیری دهانهها با زاویه مساوی نسبت به هم
گنبد و مخزن دایرهای دارای تقارن مرکزی و محوری، قرارگیری بادگیرها با زاویه مساوی نسبت به هم
۱۳
تناسبات
نسبت خیز به قطر گنبد بین ۴/۰ تا ۶/۰، سردرها با مقیاس انسانی، عمق مخزن برابر قطر دایره مخزن
دارای سردرهای عظیم، نسبت خیز به قطر گنبد ۲/۱، عمق مخزن برابر قطر دایره مخزن
۱۴
شیوه آبگیری
آبگیری از طریق رودخانههای فصلی
آبگیری از طریق قناتها
۱۵
شیوه برداشت آب
برداشت به صورت دستی و از طریق دهانهها
برداشت از طریق شیرهای نصب شده در پاشیر
۱۶
جهتگیری
جهت دهانهها به سمت باد غالب
جهت بادگیرها به سمت باد غالب
۱۷
تهویه
تهویه از طریق دهانههای برداشت آب و روزنهای تعبیه شده در بالای آنها
تهویه توسط بادگیرها و روزن تعبیه شده بر راس گنبد
۱۸
روشنایی
به دلیل شیوه برداشت نیاز به روشنایی نمیباشد
ساختن بخشی از پلکان بدون سقف، اجرای کانالهای عمودی در مسیر پلکان
۱۹
بهداشت
افزودن خاکستر به آب، پایین بودن کیفیت آب
پوشاندن کامل مخزن، افزودن نمک، خاکستر و … به آب
با توجه به مطالب ارائه شده در بالا میتوان به عنوان جمعبندی به موارد زیر اشاره نمود:
آبانبارها در مراکز محلات و فضاهای شهری، همواره محلی برای برقراری تعاملات اجتماعی بودهاند. با وجود اینکه در شهر لار به آبانبارها به عنوان یک بنای با عملکرد شهری نگریسته نشدهاست، اما این بناها به عنوان نقطه عطفی در مراکز محله، مکانی برای تجمع اهالی بوده و به خوبی نقش خود را در این زمینه ایفا مینمودهاند. نکته جالب دیگری که شاید بتوان از این بررسیها نتیجه گرفت این است که مردم شهر یزد از تمکن مالی بیشتری نسبت به مردم شهر لار برخوردار بودهاند، چرا که آبانبارهای این شهر دارای عناصر بیشتر و تزئینات زیباتری بودهاند. همچنین نتیجه تحقیقات نشان میدهد که آبانبارهای این دو شهر در عین شباهتهای بسیار به یکدیگر، در بسیاری از زمینهها به زیباترین شکل ممکن بومی سازی شدهاند، استادکاران این دو شهر با بهرهگیری از مصالح مناسب، شیوههای اجرا و بخشهای مختلف سعی نمودهاند با کمترین هزینه و به آسانترین صورت، نیاز همشهریان خود را برطرف نمایند. در انتها میتوان اظهار داشت، در آبانبارهای شهر لار سه ویژگی از پنج ویژگی معماری ایرانی که دکتر پیرنیا معرفی نمودهاند، یعنی ۱- خودبسندگی(مصالح بوم آورد) ۲- پرهیز از بیهودگی ۳- نیارش و پیمون و در آبانبارهای یزد نیز ویژگیهای ۱- خودبسندگی، ۲- مردمواری، ۳- نیارش، به بهترین شکل ممکن نمود یافتهاست.
جمعبندی مطالب فصلهای دوم، سوم و چهارم
پس از معرفی کامل آبانبارهای شهر لار و شناسایی وضع موجود هریک، همچنین پس از بررسی مستندات و شواهد تاریخی، نتایج زیر حاصل میآید. این نتایج در سه دستهی کلی ساختاری و اجرایی و معماری و ارائه گردیدهاست.
جمعبندی مطالعات در زمینه ویژگیهای شهری
عملکرد شهری و ارتباط آبانبارهای لار با دیگر عناصر شهری همچون مسجد، تکیه و حسینیه، نسبت به سایر مناطق کشور بسیار کمتر میباشد. در آبانبارهای این شهر به مردم و نیازهای آنها، به عنوان کاربران اصلی توجه زیادی نشدهاست. به عنوان مثال در یزد، با ساخت مکانها و طاقچههایی در پاشیر فضاهایی تعبیه شده که در آنها مردم بتوانند استراحت کنند و حتی به تعاملات اجتماعی با یکدیگر بپردازند، اما در لار شاهد اینگونه فضاها نیستیم. به عبارت دیگر در طراحی این بناها در شهر لار، انسان و رفع نیازهای عملکردی او، همچنین تعاملات او با سایر همشهریانش دغدغه سازندگان نبودهاست. حتی در اطراف دهانهها نیز فضاهای با کاربری جمعی و عمومی جهت استراحت و برقراری تعاملات اجتماعی دیده نمیشود.
جمعبندی مطالعات در زمینه ویژگیهای سازهای
آبانبارهای شهر لار نمود بارز بومی سازی یک بنا در منطقهای با امکانات و مصالح محدود میباشند. همانگونه که میدانیم احداث بناهای گنبدی، که نیاز به اجرای منحنی کاملا متقارن و پایدار دارند به وسیلهی سنگ(که دارای ابعاد نسبتا بزرگتری نسبت به سایر مصالح میباشد) بسیار دشوار است، چه بسا در آبانبارها نیاز است این ساخت و ساز در ارتفاعات بالا و بدون داربست اجرا گردد. به دلیل سنگینی وزن هریک از قطعات، کار در ارتفاعات بالا دشوارتر میشود. با این وجود سازندگان آبانبارها به بهترین شکل ممکن این مصالح را بکار بردهاند و بناهایی را ساختهاند که با گذشت قرنها همچنان استوار، پابرجا ایستادهاند. لازم به ذکر است که آبانبارها تنها بناهای سنگی لارستان میباشند، خانهها، مغازهها، مساجد، همه و همه با خشت و آجر ساخته شدهاند. مزایای بکارگیری سنگ به قرار زیر میباشد: در این منطقه سنگ فراوان بوده بنابراین مصالحی ارزان میباشد(استفاده از مصالح بوم آورد)، بهرهگیری از آن برعکس تولید آجر، نیاز به امکانات خاص ندارد، نسبت به سایر مصالح در برابر رطوبت از دوام بیشتری برخوردار است و علاوه بر آن به راحتی قابل شکلپذیری است.
جمعبندی مطالعات در زمینهی ویژگیهای معماری و عناصر فرمی
الف: معماری این منطقه یک معماری ساده و عاری از تزئینات خاص میباشد، ظاهرا معماران بیشتر به ویژگیهای عملکردی بناها توجه داشتهاند. آبانبارها نیز به همین شکل، به صورت ساده و عاری از هرگونه تزئینات مجلل ساختهشدهاند. در شهر یزد و کاشان، علاوه بر سردر، سطح خارجی بعضی آبانبارها به وسیلهی آجر فرش و با طرحهای گوناگون تزئین شدهاست. اما در لار تقریبا در هیچ قسمت آبانبارها تزئینات وجود ندارد. شاید به دلیل زلزله خیز بودن منطقه، در ساخت بناها بیشتر به سازه و استحکام توجه میشدهاست، تا به موارد ظاهری و تزئیناتی که در بهترین حالت دوامشان چندین ساله است. دلیل دیگر آن نیز احتمالا کمبود تنوع مصالح در منطقه بودهاست. این بناها در مختصرترین شکل ممکن خود بومی سازی شدهاند(پرهیز از بیهودگی). نیاز به حجم زیادی از آب “ساخت مخزن ” خنک “ساخت گنبد” و راهی برای برداشت آب ساخت دهانهها، بدون هیچ عنصر اضافهای دیگر.
ب: به طور کلی آبانبارهای این شهر دارای چهار عنصر عمومی مخزن، گنبد، دهانه و میلک میباشند. در ادامه هریک از این عناصر به صورت جداگانه مورد بررسی قرار داده میشود تا

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعاستراتژی، معماری پایدار، فضاهای داخلی، مصرف انرژی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید