جهت امکانسنجی باززندهسازی آبانبارهای لار به معرفی و شناخت کامل آبانبارهای این شهر میپردازیم.
فصل سوم: معرفی آبانبارهای شهر لار
تعریف آبانبار
آبانبار، حوض انبار، برکه یا مصنعه، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آببندی شده است که غالبا در پایینتر از سطح زمین ساخته میشدهاست. هدف از ساخت آبانبارها، ذخیره آب آشامیدنی برای ایام کم آبی، پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره و گاه استفاده از آب خنک، در شهرها، روستاها، دژها، مسیرهای کاروانرو، در رباطها، کاروانسراها و در دل کوهها بودهاست. منابع اولیه اسلامی که به زبان عربی نوشته شدهاند، مخازن و منابع آب سرپوشیده را استخر و برکه نامیدهاند. انبارهای ذخیره آب، در آغاز گودالهایی بودند که خود به خود از آب باران و سیلابها پر میشد و به تدریج انسان بنا بر نیازهای خود در صدد پر کردن گودالها از آب و سرانجام ساخت آبانبارها برآمد. به طور کلی نقشه، معماری و تزئینات آبانبارها با توجه به منطقه جغرافیایی، شیوه برداشت آب، ابعاد، وضعیت قرارگیر آن در بافت شهری و نیز نوع استفادهای که از آن میشده، متفاوت بودهاست(سروستانی، ۱۳۸۴، ص۱۱). از آبانبار در فرهنگهای فارسی تعاریف متعددی ارایه گردیده است. فرهنگ معین در تعریف آبانبار مینویسد: « محفظهای که در آن همواره آب خوش گوار ذخیره کنند، مکان سرپوشیده در زیرزمین که در آن آب کنند» (معین،۱۳۷۱،ص۶)؛ همچنین در فرهنگ عمید، آبانبار عبارت از حوض بزرگ روپوشیده در زیر زمین که سقف آن را با آجر میسازند، جای ذخیره کردن آب میباشد»(عمید،۱۳۶۳، ص۲). معماریان نیز در کتاب بیان میدارد که آبانبار، برکه، حوض، مصنعه و نامهای مشابه دیگر، مخازن آب زیرزمینی هستند که برای رفع نیاز مردم به آب شرب در بیشتر مناطق ایران و بعضی کشورهای دیگر ساخته میشده است(معماریان، ۱۳۷۲،ص۱).سابقه ساخت آبانبارها(هرچند با نقشه متفاوت) مطمئنا به چند هزار سال قبل برمیگردد. قدیمیترین اثر مکشوفه در این ارتباط مخزن آب شهر دور اونتاش عیلامی در نزدیکی معبد چغازنبیل است که قدمت آن به قرن ۱۳ ق.م برمیگردد. آبانبارهایی که هم اکنون برجای مانده همگی مربوط به دوره اسلامی میباشد اما از آنجا که اغلب فاقد کتیبه تاریخی است، تعیین اینکه چه تعداد از آنها به سدههای نخستین اسلامی بر میگردد، مقدور نیست(ملازاده، ۱۳۸۴،ص۱۳). هرچند نحوه دسترسی به آب و تهیه آن در همه جا یکسان نبوده اما وجه اشتراک همه آنها ذخیره سازی آب بوده است(معماریان، ۱۳۷۲،ص۱). بسیاری از آبادی ها و شهرک ها و محله ها بوده اند و در بسیاری از محله ها بزرگ ترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار میروند. آبانبار به عنوان یک عنصر شهری که از گذشته برای ما بجا مانده است، تلفیقی از هنر ایرانی و ارزش اعتقادی شیعی میباشد(عطارها، ص۱۸۵). ساختار معماری و مکانی آب انبارها در نقاط مرکزی محلهها و گذرها، هم مکانی آن با مسجد، حسینیه، تکیه و حمام، و یژگیهای فرهنگی آب انبارها را نشان میدهند.
به طور کلی آبانبارها به چند دلیل ساخته میشدهاند:الف) جلوگیری از تبخیر شدن آب در اثر تماس مستقیم با گرمای خورشید و جریان هوا، ب) جلوگیری از فاسد شدن آب در هوای آزاد و ج) جلوگیری از گرم شدن آب به علت تابش نور خورشید.
پیشینه ساخت آبانبارها
بشر از همانگاه که آفریده شد و به آب نیاز پیدا کرد، به فکر نگهداری و اندوخته نمودن آن برای استفاده روزانه افتاد و بدین ترتیب به تدریج آوندهای کوچک، برکه و حوضها شکل گرفتند؛ اما این که بشر چه زمانی پی برد برای ذخیرهسازی دراز مدت به چه روشی باید دست یازد و بهترین شیوه چیست، مشخص نمیباشد. احداث آبانبار را میتوان یکی از مهمترین امکانات ذخیرهسازی آب در ایران قدیم دانست و حتی برخی صاحبنظران، ایرانیان را تنها مبتکران ساخت آبانبار در دنیا دانستهاند(نیازی به نقل ازعربی نژاد، ۱۳۸۶،۱۹۶).
از دوران حکومت هخامنشیان بقایای آبانبار و آب راههای متعدد در قصر جمشید برجای ماندهاست. چاههای لافت معروف به طلا که در پشت قلعه لافت و در داخل گودال مجاور قلعه به تعداد روزهای سال کیسه ساختهشدهاند نیز از جمله اقدامات صورت گرفته توسط گذشتگان جهت ذخیره آب میباشند. برخی محققان قدمت این چاهها که برای جمع آوری آب باران حفر شده است را به دوران هخامنشی نسبت میدهند(تصویر شماره۲). اما قدیمی‌ترین آب‌انبار یا به عبارتی مخزن آب در ایران منبع آب شهر ایلامی دوراونتاش در چغازنبیل خوزستان است که سابقه تاریخی آن به حدود ۳۵۰۰ سال پیش می‌رسد. قدیمیترین آبانبار برجای مانده از دوره اسلامی، آبانبار عضدالدوله دیلمی است که در قرن ۴ هجری در یکی از سه قلعه اسطخر فارس ساخته شدهاست. این آبانبار دارای ۲۰ ستون میباشد و آب آن از سدی که بر روی درهی عمیق نزدیک به بنا احداث شدهبود، تأمین میگردیده است. آب ذخیره شده در این آبانبار برای مصرف ۱۰۰۰ نفر در یکسال کافی بوده است. از دیگر آبانبارهای تاریخی دوران اسلامی ایران، آبانبار سید اسماعیل تهران میباشد که در نیمه اول قرن ۵ هجری ساخته شده و یکبار در زمان شاه طهماسب صفوی و بار دیگر توسط حاج عیسی وزیر (بیگلربیگی قاجار) تعمیر و مرمت شده است. علاوه بر موارد فوق میتوان آبانبار مسجد جامع یزد (۸۷۸ه.ق) و آب انبار مسجد کبیر قزوین (۱۰۹۳ه.ق) را نام برد(نیازی، ۱۳۸۶،ص۱۹۶). در سال ۱۳۹۰ در شهر بلقیس بقایای دو آبانبار آجری کشف شدهاست. یکی از این آبانبارهای آجری به قطر ۲۵/۴ و عمق ۴ متر میباشد و با شفته آهک و آجر ساخته شدهاست. طبق یافته‌های باستان شناختی، قدیمیترین استقراری که تاکنون در این شهر تاریخی شناسایی شده مربوط به اواخردوره ساسانی(صدر اسلام) بوده و زندگی در آن تا پایان دوره صفوی به طور مداوم جریان داشته است. بالاخره این شهردر اواخر دوران طهماسب دوم و ابتدای حکومت نادر یعنی در سال ۱۱۳۱ هـ. ق توسط افاغنه کاملاًویران و در هم کوبیده شده است. احداث آب انبارها در ایران تا حدود اوایل دهه ۱۳۳۰ هجری شمسی ادامه داشته و در سراسر نقاط کشور مورد استفاده قرار میگرفته است.
آبانبارهای کشورهای غربی اغلب به صورت خانگی ساخته شدهاند و تماما متعلق به سدههای اخیر و بین سالهای ۱۸۰۰ تا ۱۹۰۰میلادی میباشند. البته مخازن آبی با مصارف عمومی در زیر کلیساهای ترکیه و در شهر اورشلیم وجود دارد که متعلق به سدههای پیش از میلاد و دوران حکومتی یونان باستان میباشند.
معرفی آبانبارهای شهر لار
از آثار معماری لارستان در طول دوران پرشکوه هنر معماری ایران، آبانبارهای آن است که به زیبایی تمام در جای جای این منطقه برخاک نشستهاند و فراهم آورنده آبی گوارا برای ساکنین و رهگذران میباشند. آبانبار یکی از شاهکارهای بزرگ منطقه جنوب و اوج تجلی معماری گنبدی در ایران میباشد. به عقیدهی پرفسور جونس، معماران لارستانی توانستهاند از آب باران بصورت بهینه استفاده کنند. در مناطق جنوبی همانند لارستان بدلیل کم آبی هر کجا که آبانباری ساخته میشد، اطراف آن خانهها شکل میگرفتند، این خانه ها گسترش مییافتند و محلات را تشکیل میداند. معمولا هر آب انبار(که در زبان محلی برکه نامیده میشود) را به نام محلهای که در آن واقع گردیدهبود، میشناختند، مثلاً برکه آقا واقع در محله آقا میباشد. در موارد محدودی نیز آبانبار به نام سازنده آن شهرت مییافته است. با توجه به این که شهرستان لار دارای آب و هوای گرم و خشک میباشد و میزان بارندگی سالانه نیز در آن بسیار کم بودهاست، بنابراین این بناهای معماری نقش مهمی در فراهم آوردن شرایط زندگی مناسب برای ساکنین منطقه بازی میکردهاند. از آنجا که آب لوله کشی شهر لار و اکثر شهرها و روستاهای اطراف آن قابل شرب نمیباشد، تعدادی از آبانبارهای شهری که در محلهها قرار دارند، کماکان مورد استفاده هستند؛ به ویژه در شهرقدیم لار این موضوع به وفور مشاهده میشود. از آنجا که به دلیل تغییر بافت محلات و همچنین آسفالت خیابانها آبرو و ممر اکثر آبانبارها بسته شدهاست، بنابراین عملیات آبگیری آنها اغلب به صورت دستی صورت میگیرد. نحوه برداشت آب نیز نسبت به گذشته تغییر یافته است، چراکه جهت تامین امنیت و جلوگیری از غرق شدن کودکان همچنین جهت ممانعت از ورود اشیا خارجی به آب دهانههای ورودی با دربهای فلزی مسدود گردیدهاند. امروزه مخازنی در کنار آبانبارها نصب گردیدهاست که به کمک پمپاژ آب برکه پر میشوند، برداشت آب از شیر تعبیه شده در این مخازن صورت میگیرد.
در نگاه اول به دلیل محدودیت عناصر معماری آبانبارها و همچنین ساخت عناصر اصلی آن در زیر زمین ، تجزیه و تحلیل، بررسی و مقایسهی آنها کاری مشکل به نظر میرسد. این نحوه تفکر به دلیل عدم شناخت گونههای مختلف آبانبار حاصل میگردد؛ در حالی که با بررسی نقشه کلی و عناصر مختلف آنها، میتوان نمونههای مختلفی را شناسایی نمود که دارای تنوع بسیار در نقشه و عناصر میباشند(معماریان، ۱۳۷۲،ص۳).
ویژگیهای معماری و ساختاری آبانبارهای شهر لار
جهت بررسی دقیق آبانبارهای شهر لار پیش از هر چیز به مطالعهی ویژگیهای معماری و ساختاری این بناها پرداخته میشود. در این بخش پس از معرفی مصالح به کار رفته در ساخت، به معرفی اجزاء تشکیل دهنده، سازه و نکات فنی و اجرایی آبانبارها پرداخته شدهاست.
مصالح به کار رفته در ساخت آبانبارها
در ساخت آبانبارهای شهر لار، تماما از سنگ استفاده شدهاست و هیچ آبانباری وجود ندارد که با مصالحی غیر از سنگ ساخته شدهباشد. سنگهای مورد استفاده از کوههای اطراف تامین میشدهاند. سنگتراشان پس از حمل سنگها به محل ساخت آبانبار آنها را به قطعات مکعب مستطیل شکل تراش میدادهاند. مقطع این سنگها برای آبانبارهای با قطر متوسط و بزرگ(از۱۰متر بیشتر) ۱۰تا ۲۰ سانتیمتر بودهاست. طول سنگها نیز اغلب ۵۰ سانتیمتر بوده که در راس گنبد به ۳۰ سانتیمتر کاهش مییافتهاست. سنگها اغلب از جنس مالون بودهاند. به گفته استاد صادق کامجو، در ساخت مخزن از سنگهای قرمز نیز استفاده میشده اما در گنبد تنها باید از سنگ سفید استفاده شود، چرا که سنگ سفید دارای گیرایی کافی با ملات گچ نمیباشد. سنگهای قرمز به دلیل دارا بودن درصدی از آهن با ملات گچ واکنش نشان داده و موجب کاهش دوام گنبد میگردند. علاوه بر آن سنگهای قرمز این منطقه دارای رگههایی هستند که موجب نفوذ آب به درون آنها میگردد، به دلیل پوشاندن کامل جداره مخزن با ساروج، مشکل رگهدار بودن سنگها چندان اهمیتی نداشتهاست. ملات مورد استفاده جهت اجرای مخزن ساروج و در اجرای گنبد گچ با درجه خلوص بالا، که در اصطلاح محلی گچ تیز نامیده میشود، بوده است. از آنجا که این گچ بسیار زودگیر است، مصالح بسیار مناسبی برای اجرای قوس گنبد میباشد. جهت اجرای پی و دیوار حائل پشت مخزن

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه دربارهطلاق، حقوق زنان، نهاد خانواده، زندگی روزمره
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید