دلیل عدم نیاز به گوشهسازی و تبدیل سطح چهارگوش به دایره، پیاده کردن گنبد بر روی قاعده دایره، به سادگی قابل اجرا میباشد (کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۵).
ب) مخروط: این نوع پوشش نیز برروی پلانهای مدور اجرا میشود و تفاوت زیادی با گنبد ندارد، تنها سلیقه و مهارت سازندگان آبانبار در اجرای آن دخیل بودهاست. در مواردی که قطر مخزن آبانبار از اندازه معینی تجاوز میکند، پوشش مخروط راحتتر قابل اجراست. چنانچه پوشش مخروط با ارتفاع زیاد اجرا شود، در خنکی آب آبانبار تأثیر محسوسی دارد. مانند آبانبار بام بلند در شهر قدیم لار که پوشش مخروطی با ارتفاع تقریبی ۱۰ متر دارد(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۵).
ج) طاق آهنگ(گهوارهای):پوشش طاق آهنگ برای مخازن با نقشه چهارگوش کشیده مناسب است. این نوع پوشش سادهترین نوع تاق است و معمولاً به صورت ضربی اجراء میشود. این گونه آبانبارها در لارستان به برکه دراز مشهوراند. از آن نمونه میتوان برکه چهلگزی لار با ابعاد مخزن ۳*۲۷ را نام برد(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۵).
د) کلنبو: پوشش کلنبو برای اجرای سقف آبانبارهای ستوندار مناسب میباشد. این پوشش به صورت یک گنبد کوچک، فواصل مربع شکل را میپوشاند. آبانبارهای با مخازن صلیبی معمولاً ترکیبی از پوشش کلنبو و آهنگ دارند(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۵).
دستهبندی براساس حجم مخزن
اندازه مخزن آبانبارها به عوامل مختلفی چون سعی و توان مالی بانی آبانبار، نیاز مردم، رواج یک شیوه مشخص ساخت و سطح حوزه آبگیر بستگی داشتهاست. در عین حال میتوان مجموعهای از چند عامل فوق را در ساخت یک آبانبار مشاهده نمود(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۶). به طور کلی مخازن آبانبارهای شهر لار به سه گونهی کلی تقسیم میشوند.
الف) حجیم: آبانبارهای حجیم، برای رفع نیاز آب اهالی یک محل از چند ماه تا چند سال، ساخته شدهاند. در این تحقیق آبانبارهایی که بیش از ۱۰۰۰ مترمکعب ظرفیت دارند، حجیم در نظر گرفتهشدهاند(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۶).
ب) کم حجم: آبانبارهای با حجم کمتر از ۱۰۰ مترمکعب در این دسته قرار میگیرند. در منطقه لارستان ساخت آبانبار اختصاص به طبقه تجارو ثروتمندان نداشته، بلکه فقیرترین افراد جامعه نیز در اندیشه ساخت بنایی هرچند کوچک بودهاند(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۶).
ج) متوسط: آبانبارهایی در این گروه قرار میگیرند که حجمی مابین ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ مترمکعب داشته باشند. اکثر آبانبارهای شهر لار دارای حجم مخزن متوسط میباشند(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۶).
دستهبندی بر اساس نحوه آبرسانی
آبانبارهای این دسته به دو زیر مجموعه تقسیم میشوند.
الف) آب باران(سیلابها): تقریبا تمام آبانبارهای منطقه لارستان با این روش آبرسانی میشوند. در این روش سعی میشود با ساخت آبانبار در مسیر آبراههها، هدایت آب باران به درون مخزن صورت گیرد. بدین صورت که مخزنهایی در درون زمین احداث شده و به مسیلهای کوچک سیلابی ارتباط داده میشوند؛ در زمان بارش باران و جریانهای کوچک سیلابی آب انبار پر و آب ذخیره میگردد(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۷). در منطقه لارستان باران، دارای ریزش سریع و کوتاه مدت و بسیار نادر است، اگر مردم و مامورین مواظب نباشند، اغلب فرصت برای هدایت آب باران به داخل آبانبار از دست میرود و در بعضی درهها آب سیل با سرعت به طرف دریا رفته و مسیل چند ساعت بعد خشک میشود و دیگر تا سال بعد از آب خبری نخواهد بود. لذا مردم با عجله، پس از عبور آب اول، آب را به داخل آبانبارها سرازیر میکنند. بعد از چند روز گل و لای آب ته نشین میگردد و در ضمن این عمل (تصفیه خود به خود) آب صاف و زلال شده و قابل استفاده میگردد( مسرت، ۱۳۸۹، ص۱۰۳)
ب) پرکردن با آب چاههای دیگر(دستی): برخی از آبانبارهای شهر لار که بدلیل خشکسالی و یا تخریب مسیرهایی که توسط آنها پر میشدهاند، دیگر آبگیری نمیشوند، با آوردن آب از چاههای اطراف پر میگردند. این کاربا حمایت افراد خیر انجام میگیرد. به دلیل نامناسب بودن آب لوله کشی شهر برای شرب اکثر ساکنان بافت قدیم، برای مصارف روزانه خود از این آب استفاده میکنند.
گونه شناسی بر اساس نحوه برداشت آب(دسترسی)
این گونه از آبانبارها به سه دسته زیر تقسیم میگردند.
الف) دسترسی مستقیم ( برداشت دستی): در آبانبارهای شهر لار تعدادی بازشو یا روزنه در بخش پایین گنبد، برای دسترسی به آب در نظر گرفته شده است. از این روزنهها میتوان وارد آبانبار شد و با انداختن دلوی که به طناب بسته شده به داخل مخزن، آب برداشت نمود. در آبانبارهای مدور روزنهها بین ۱ تا ۶ عدد و در آبانبارهای چهارگوش بین ۱ تا ۴ عدد میباشند. لازم به ذکر است که این روش برداشت از نظر بهداشتی چندان مطلوب نمیباشد(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۷).
ب) برداشت از طریق پاشیر: در این گونه آبانبارها برداشت آب به طور غیر مستقیم و از طریق پلکان که به پاشیر ارتباط داشته صورت میگرفته است. در این نوع دسترسی مصرف کنندگان با گذر از چند پله به قسمت پاشیر در زیر زمین میرسند. در پاشیر از طریق شیرهای برنجی متصل به مخزن، آب برداشت میشود. در لارستان این شیوه دسترسی که به آن، دهنشیر نیز میگویند، رواج زیادی ندارد و این نشان دهنده عدم استقبال مصرف کنندگان از آن بوده است.
ج) پمب برقی و مخزن: این روش اخیراً در آبانبارهای شهر لار مرسوم گشته است. بدین ترتیب که با نصب پمپ برقی و لولهکشی، آب را از مخزن آبانبار به درون مخازن گالوانیزهای که در نزدیکی آب انبار نصب شده است، انتقال میدهند. از مزایای این روش این است که با زدن ظرف به داخل آبانبار، آب آلوده نمیگردد و برداشت آن آسانتر میشود(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۷).
دستهبندی بر اساس چگونگی تهویه آبانبار
در زمینهی تهویه و تبرید آبانبارها دو مسئله مهم وجود دارد؛ مورد اول تعویض هوای راکد و ساکن درون مخزن و دیگری خنک نمودن آب میباشد. حبس بودن فضای داخل مخزن به ویژه در روزهای آفتابی، آب را بسیار گرم میکند. افزون بر آن گرما و رطوبت بسیار زیاد داخل مخزن به مصالح و بدنه آن نیز آسیب میرساند. از این روی آبانبارها به دریچههای تهویه و یا بادگیرها نیاز دارند(قبادیان، ۱۳، ۳۰۵).
الف) آبانبارهای دارای بادگیر: این گونه آبانبارها برای تهویه هوای درون آبانبار و تبرید آب موجود در مخزن دارای بادگیر هستند و بنا بر تعداد بادگیر تقسیمبندی میشوند. دهقانی با بررسی عملکرد بادگیرها و آبانبارها به این نکته اشاره مینماید که دمای آب آبانبار تابعی از حجم مخزن، دمای آب اولیه وارد شده به مخزن، نوع خاک منطقه و مقدار رطوبت آن و نرخ برداشت آب از مخزن میباشد. در کل با توجه به بالا بودن درجه حرارت در تابستان، دمای آب آشامیدنی خروجی از آبانبار مطلوب بوده-است(مسرت، ۱۳۸۹، ص ۱۹۷).
ب) آب انبارهای بدون بادگیر: آبانبارهایی که بادگیر ندارند، برای تهویه و تبرید آب از روزنههایی که در سقف یا بدنه مخزن تعبیه شدهاند، کمک میگیرند. تمام آبانبارهای شهر لار به جز آبانبار معتمد، بدون بادگیر میباشند.
گونه شناسی براساس ارتفاع گنبد
آبانبارهای این گونه خود به سه دسته تقسیم میشوند.
الف) گنبد خفته: گنبد اکثر آبانبارهای لارستان به این شکل ساخته شدهاست. در این گونه آبانبارها اندازه خیز گنبد از قطر آن کمتر میباشد، به عبارت دیگر نسبت خیز/(قطر ) کمتر از ۵/۰ و اکثرا برابر۴/۰ میباشد. قوس این نوع گنبدها معمولا پنج اوهفت است. (قطر گنبد خیز گنبد) (تصویر شماره۱۹).
ب) گنبد متوسط: گنبدهایی که در آنها خیز برابر قطر گنبد میباشد، این نوع گنبدها به نیمکره نزدیکترند. به عبارت دیگر نسبت خیز/(قطر ) برابر ۵/۰ میباشد(ارتفاع گنبد شعاع گنبد).
ج)گنبد بلند: گنبدهایی که در آنها ارتفاع گنبد برابر قطر گنبد میباشد. به عبارت دیگر در این آبانبارها نسبتخیز/(قطر ) تقریبا برابر۱ است ( ارتفاع گنبد = قطر گنبد)(تصویر شماره۲۰).
دستهبندی آبانبارها بر اساس نوع مصرف آب
الف) شرب: کمبود آب آشامیدنی در منطقه لارستان و گرایش ساکنان منطقه به استفاده از آب باران بهدلیل کیفیت آب و طعم شیرین آن بهعنوان عادت دیرین در زندگی استفاده کنندگان درآمده و نسلها در میان خانوادهها پایدار مانده است. از اینرو آب تعدادی از آبانبارهای فعال شهر لار، فقط برای آشامیدن استفاده میشود(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۹).
ب) سایر مصارف: آب بعضی آبانبارها جهت دام و آبیاری گیاهان استفاده میشدهاست. این آبانبارها اغلب آبانبارهای با مخزن مستطیلی بودهاند.
دستهبندی آبانبارها بر اساس وضعیت فعلی
الف) فعال: در منطقه لارستان کمبود شدید منابع آب آشامیدنی و کیفیت نامناسب این منابع، باعث شده تا مردم به استفاده از آبانبارها به عنوان منابع تامین کننده آب همچنان ادامه دهند. این آبانبارها که در ماههای خشک و گرم سال پذیرای استفاده کنندگان میباشند، در زمره آبانبارهای فعال قرار میگیرند.
ب) نیمه فعال: تعدادی از آبانبارها با اینکه در فصول بارش از طریق کانال یا به صورت خودبهخودی از آب باران پر میشوند اما به دلیل عدم رسیدگی و لایبرداری و آلودگیهای احتمالی، آب جمعآوری شده داخل مخزن قابل آشامیدن نمیباشد. در حال حاضر آب بعضی از این آبانبارها برای ساختمان سازی و فضای سبز، مصرف میشود.
ج) غیرفعال: تغییر در بافت شهرها و آبادیها و ایجاد خیابانها، کوچهها و ساختمانهای جدید باعث شده تا مسیلها و کانالهای هدایت کننده آب به بعضی آبانبارها مسدود یا بهطور کلی مخروب گردند. خالی ماندن مخزن از آب، این آبانبارها را تقریباً به حالت متروکه درآورده و موجب صدمه دیدن ساختمان آنها شده است(کاظمی و همکاران، ۱۳۹۰، ص۹).
آبانبار در سفرنامهها
در این بخش به منظور شناسایی هرچه بهتر آبانبارهای شهر لار به بررسی مطالب نقل شده در ارتباط با آنها در سفرنامهها پرداخته شدهاست. همان گونه که پیش از این اشاره گردید به دلیل زلزله خیز بودن منطقه لارستان۱۷، همچنین تغییرات زیاد اعمال شده در طول سالیان بر آبانبارها، مطالعه و بررسی وضعیت آنها در سالیان گذشته امری ضروری به نظر میرسد. متاسفانه سفرنامههای موجود که در آنها از آبانبار سخن به میان آمدهاست، متعلق به سالهای پس از ۹۸۹ قمری یعنی دوره حکومتی صفویان میباشند.
سفرنامهی جان نیوبری (۱۵۸۱میلادی، ۹۸۹ قمری): گرداگرد شهر باغهای بسیاری دیده میشود که همگی با آب آبانبارها آبیاری میشوند، زیرا آب دیگری در آنجا وجود ندارد. (تاریخ مفصل لارستان،۱۳۸۵، ص۶۲۷)
سفرنامهی دن گارسیا دوسیلوا فیگوئروا (۱۶۱۴میلادی، ۱۰۲۳قمری): در سفرنامه فیگوئرا در زمینهی منابع تامین آب شهر لار، سه نکتهی زیر بیان گردیدهاست.
آب چاههای این منطقه شور

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه دربارهتقدیر و سرنوشت، فرهنگ ایرانی، دوران کودکی، تقدیرگرایی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید