تقریبی ۳*۳متر میباشند. دهانه برداشت آب در این سردرها تعبیه شدهاست. در بعضی آبانبارهای پرکارتر سردرها دارای تزئینات سادهی کاربندی و یا روکش گچی میباشند.
ه) بادگیر: آز آنجا که برداشت آب در آبانبارهای شهر لار به صورت دستی بوده و دهانهها مستقیما با فضای داخلی آبانبار ارتباط دارند، عمل تهویه از طریق همین دهانهها صورت میگیرد و دیگر نیاز به تعبیه بادگیرها نمیباشد. البته آبانبار معتمد در این شهر دارای شش بادگیر پنج طرفه میباشد. شش بادگیر این آبانبار به سقف سردرها اتصال یافتهاند و دارای ارتباط مستقیم با مخزن نیستند. در تمام آبانبارها برای کمک به تهویه بهتر، همچنین نصب قرقره جهت بالا کشیدن گل و لای داخل آبانبار، بر بالای تمام دهانههای برداشت آب، روزن کوچکی تعبیه گردیدهاست.
تعداد ورودیها به آبانبار
همانگونه پیش از این اشاره گردید، در آبانبارهای این شهر دهانههای برداشت آب مستقیما به مخزن راه دارند. تعداد این دهانهها در آبانبارهای مستطیلی دو عدد، در آبانبارهای صلیبی چهار عدد و در آبانبارهای گرد از سه تا پنج عدد متغیر است. ۱۱%آبانبارها دارای یک دهانه ، ۱۳%دارای دو دهانه،۱۰ %دارای سه دهانه،۳۰% دارای ۴دهانه، ۲۱% دارای پنج دهانه و ۵% دارای شش دهانه میباشند. همانطور که مشاهده میشود، اکثر آبانبارهای دایره دارای چهار دهانه ورودی میباشند.
مقایسه تطبیقی آبانبارهای شهر لار و شهر یزد
در این بخش جهت دستیابی به چگونگی تاثیرگذاری معماری بومی بر آبانبارها به مقایسهی تطبیقی میان آنها میپردازیم. جهت نیل به این امر آبانبارهای دو شهر فوق الذکر در چهار دستهبندی کلی شامل ویژگیهای ساختاری و اجرایی، هندسه، تدابیر زیست اقلیمی و ویژگیهای اجتماعی بررسی میگردند.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای ساختاری و اجرایی
در این بخش به مقایسهی مصالح، روش اجرا، سازه، تزئینات و الحاقات در آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته میشود.
مصالح:
بیشتر بناها و بخصوص مسکن در یزد از خشت خام ساخته شده است. در آبانبار به دلیل تماس مستقیم با آب و رطوبت، آجر و مصالحی که در برابر آثار تخریبی رطوبت توان مقاومت دارند، به کار رفته است. آجر و ملات در انواع مختلف آن، اصلیترین مصالح ساخت آبانبار در شهر یزد بوده و از سنگ در تعداد معدودی استفاده شده است. (معماریان، ۱۳۷۲،ص۲۷). آجر مورد استفاده در آبانبارهای این شهر،۲۰*۲۰ (معماریان ابعاد این آجرها را ۷*۲۲*۲۲ بیان میدارد) میباشد که آجر قزاقی یا آبانباری نامیده میشود. جهت استحکام بیشتر در مواردی ته مخزن تا سقف گنبد، پله، بادگیر و سردر از آجر جوش۳۳ ساخته شده است. آبانبارهایی در شهر یزد وجود دارند که از خشت ساخته شدهاند. در ساخت بادگیر و حتی مخزن این آبانبارها از خشت استفاده شده است. در بعضی از آنها برای حفاظت خشتها، روکش آجر یا کاهگل به کار رفتهاست(مسرت، ۱۳۸۹، ص). برخلاف یزد، در شهر لار جهت ساخت تمام بخشهای آبانبار از سنگ استفاده شدهاست. ابعاد سنگهایی که برای ساخت گنبد بکار میرفته، بسته به اندازه آبانبار متفاوت بوده است؛ معمولا برای برکههای با قطر بیشتر از ۱۰ متر، سنگها با مقطع مربع و به ضلع ۱۰تا ۲۰ سانتیمتر بودهاند. عمق آنها نیز ۵۰ سانتیمتر بوده که در بالاترین نقطه گنبد به ۳۰ سانتیمتر کاهش مییافتهاست(مصاحبه با استاد صادق کامجو).
روش اجرا
نکتهی قابل توجه در اجرای پوشش گنبدی مخازن آبانبارهای هر دو شهر لار و یزد، عدم استفاده از قالب و رعایت ضخامت متغیر منحنی آن بوده است. گودبرداری مخزن آبانبار در یزد به دو روش کامل و ریختهای۳۴ انجام میگرفتهاست. به نظر میرسد عملیات خاکبرداری آبانبارها نسبت به شهر لار دشوارتر بوده و به زمان طولانیتری نیاز داشتهاست، چراکه راچینه و چاه هرز آب نیز در زیرزمین قرار داشته و نیاز به گودبرداری داشتهاند. ضخامت دیوار مخزن۳ آجر بوده و پشت آن نیز به ضخامت حدود یک گز شفته ریزی میشدهاست. شروع دیوارچینی پس از شفته ریزی کف آبانبار انجام میشدهاست. دیوار چینی، شفتهریزی و اندود دیمه بدنه داخل مخزن، همزمان صورت میگرفتهاست(معماریان، ۱۳۷۲،ص۲۷). ضخامت گنبد نیز از چهار آجر یا خشت شروع شده و به تدریج کاهش مییابد۳۵(مسرت، ۱۳۸۹، ص۱۵۶). پس از اتمام گنبد، روی آن را با آجرهای فرشی ۲۰*۲۰ میپوشاندند. این امر هم به استحکام، مقابله با گرما و بازتاباندن اشعه خورشید کمک میکرد و هم بر زیبایی و کروی بودن آن میافزود (مسرت، ۱۳۸۹، ص ۱۵۸). در بعضی آبانبارها پس از پوشاندن سقف، روکشی از آجر و به سبک خفته- راسته بر روی گنبد اجرا میگردید. در شهر لار تنها از روش گودبرداری کامل استفاده میشده و روش ریختهای کاربرد نداشته است. هنگام گود برداری آبانبار، حداقل ۱ متر در اطراف مخزن، جهت ساخت دیوار حائل به کمک شفتهریزی، در نظر گرفته میشد. در این شهر نیز شروع دیوار چینی پس از شفتهریزی کف مخزن بوده و دیوار چینی، شفته ریزی و اندود دریک زمان صورت میگرفته است. همزمان با ریختن شفته در فضای پشت جداره مخزن، در فواصل مساوی سنگهایی به شکل عمودی قرار داده میشد. این سنگها در حقیقت نقش آرماتور را بازی میکردند. ضخامت دیوار مخزن حدود۶۰ سانتیمتر بودهاست. پوشش نهایی آبانبارهای شهر لار، ساروج و یک لایه کاهگل بر روی آن میباشد.
سازه
مقایسهی سازهی آبانبارهای شهر لار و یزد تحت دو عنوان تکنیکهای پوشش و دیاگرام انتقال نیروها انجام میپذیرد.
الف) تکنیکهای پوشش: از آنجا که آبانبارها دارای بخشهای مختلفی بوده و شیوهی پوشش هریک از این بخشها نیز متفاوت میباشد، تکنیکهای پوشش به کار رفته در هر بخش به صورت مجزا مورد بررسی قرار میگیرد.
پوشش مخزن: پوشش تمام آبانبارهای بامخزن دایره در هردو شهر لار و یزد، گنبدی و به شیوه دورچین میباشد، با این تفاوت که در لار این گنبدها با سنگ و در یزد با آجر ساخته شدهاند. مسلم است که این شیوه پوشش، پایدارترین و مقاومترین راه برای ساخت بناهایی با این میزان اهمیت بوده است. همانگونه که در تصویر شماره ۴۷ مشاهده میشود با وجود تخریب بخشهای زیادی از گنبد، بنا همچنان پایدار باقی ماندهاست. در آبانبارهای خانگی شهر یزد جهت پوشش سقف از طاقهایی چون آهنگ و کلنبو استفاده گردیده، اما در شهر لار آبانبارهای مستطیلی و صلیبی با تاق و تویزه یا طاق آهنگ اجرا گردیدهاند(تصویر شماره۴۸). در آبانبارهای خانگی که مستطیلی میباشند نیز از پوشش طاق و تویزه استفاده گردیده است. از آنجا که در اکثر آبانبارهای یزد، قوس گنبد از ارتفاعی پایینتر از سطح زمین آغاز میشود، نیاز به پشت بند نمیباشد و خاک اطراف گنبد، نیروی رانشی آن را مهار میکند. با این وجود در بعضی آبانبارها جهت جلوگیری از رانش، یک نوع پشت بند سیلندری شکل، پوسته را از بیرون احاطه کرده است، اما در اطراف پاکار گنبد تمام آبانبارهای دایرهای شهر لار یک رینگ مهاری سنگی، به ارتفاع ۱تا ۵/۱ متر و عرض ۴۰تا ۸۰ سانتیمتر، جهت مهار نیروهای رانشی، وجود دارد.
پوشش راه پله: در شهر یزد پوشش راچینه از نوع آهنگ و به دو روش ضربی و رومی اجرا میشده است. پوشش پاشیر نیز معمولا طاق ترکین بوده و در فضاهای مربع شکل، طاق کلنبو کار شده است. اما در شهر لار جهت پوشش راه پله از تاق و تویزه و در پوشش پاشیر نیز از گنبد دورچین استفاده شدهاست(تصویر شماره۴۹).
پوشش سردرد: در شهر یزد از انواع طاقهای کژاوه، کلنبو و ترکین در فضای کنار سردر و سردر استفاده شده است. اما در شهر لار جهت پوشش فضای پشت سردرها تنها تاق جناغی و به شیوه آهنگ اجرا گردیده است.
ب) دیاگرام انتقال نیروها: در هردو بنا بار سقف توسط سازههای گنبدی و به صورت نیروهای فشاری، به زمین انتقال مییابد. با این تفاوت که در آبانبارهای شهر لار یک رینگ فشاری پیرامونی، نیروی رانشی پایهی گنبد را مهار میکند. شاید ساخت این رینگ فشاری به دلیل زلزله خیز بودن این شهر و نیاز به مقاومتر ساختن بناها بودهاست(تصویر شماره۵۰).
تزئینات
در آبانبارهای شهر یزد، بیشتر تزئینات، مربوط به سردرهای ورودی پلکان و پاشیر میباشد. اما در چند مورد محدود تزئیناتی بر روی گنبد آبانبار نیز دیده شده است. استفاده از گل اندازهای آجری، کتیبههای کاشی کار شده هفت رنگ و معرق، معقلی، کاربندیهای پر کار چند رنگ، قوسهای تزئینی، گچ بری، مقرنسکاری آجری، رسمیبندی، ساخت ستونهای تزئینی و … از جمله تزئینات به کار رفته میباشند. برخلاف شهر یزد، آبانبارهای لار دارای تزئینات خاصی نمیباشند و اغلب ساده و عاری از هرگونه تزئینات هستند. تنها در سردر دهانه برداشت آب چند آبانبار، تزئینات کاربندی ساده و یا طرحهای ایجاد شده بر روی گچ به وسیلهی انگشتان دست، به چشم میخورد. از دیگر تزئیناتی که تنها در چند آبانبار خاص به کار رفتهاند، میتوان به طاقچههایجناغی در پشت بند آبانبار قنبربیگی، بادگیرهای طرحدار آبانبار معتمد و میلک سنگی حجاری شده در آبانبارهای عباسپور و معتمد، اشاره نمود.
الحاقات
برخی آبانبارهای شهر یزد دو چاه، یکی برای هرز آب و دیگری برای سرریزی آب داشته است. گاهی هرز آب به جای چاه به پوکه قنات هدایت میشده است. جهت تخلیه گل و لای مخزن و لایروبی نیز از قامه استفاده میشده؛ قامه در جداره مخزن و یا کف آبانبار قرار داشته است. در شهر لار جهت این امور تدبیری اندیشیده نشده بود و برای لایروبی و تخلیه از سطل و قرقره استفاده میشده است. امروزه لایروبی آبانبارها توسط بالابرهای مکانیکی انجام میپذیرد.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای هندسی
در این بخش به مقایسهی شکل کلی، هندسه و تناسبات در آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته شدهاست.
شکل۳۶
در آبانبارهای شهر یزد، علاوه بر گنبد، بادگیرها نقش بسزایی در شکل دهی به خط آسمان پیرامون بنا داشته و نقش یک نشانه شهری را تقویت مینمایند. اما در شهر لار، گنبد آبانبار، تنها نقطه عطف بنا میباشد. خیز بلندتر گنبد به همراه میلک بالای آن، خط آسمانی ساده و در عین حال شاخص ایجاد مینماید(تصویر شماره۵۱).
هندسه
در آبانبارهای دایرهای هر دو شهر به دلیل دایره بودن پلان، بنا به خودی خود متقارن میباشد. در جانمایی بادگیرها(در یزد) و دهانهها(در لار) نیز سعی گردیده تقارن به طور کامل حفظ شود، به طوری که در آبانبارهای چهار بادگیری و چهار دهانهای، بادگیرها و یا دهانهها دقیقا در چهار جهت عمود برهم قرار دارند، در آبانبارهای پنج بادگیری (و یا پنج دهانهای)، بادگیرها (و یا دهانهها) با زوایای ۷۲ درجه نسبت به هم و در آبانبارشش بادگیری( و یا شش دهانهای) نیز با زاویه ۶۰ درجه نسبت به هم قرار گرفتهاند. در آبانبارهای شهر لار که دارای هشت دهانه هستند زاویهی بین دهانهها ۴۵ درجه میباشد. در پلکان

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعاستراتژی، محدوده آسایش، عوامل درونی، فعالیت های اجتماعی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید