قطر بوده است. نوع رایج آبانبارها دارای یک مخزن است و در مواردی معدود تعداد آنها به دو عدد نیز میرسد(معماریان، ۱۳۷۲،ص۲۰). آبانبارهای دو مخزنه به صورت یک بنای پیوسته و در ارتباط باهم کار میکنند، به عبارت دیگر یک آبانبار با دو مخزن است. به عنوان نمونه میتوان به آبانبار خواجه (دو مخزن با یک پاشیر مشترک)اشاره نمود(مسرت، ۱۳۸۹، ص ۱۴۹).
ب) پلکان: پلکان که در نزدیکی آبانبار ساخته میشود، دسترسی به پاشیر و برداشت آب را فراهم مینماید. در شهر یزد اغلب آبانبارها دارای یک پلکان میباشند اما تعدادی نیز دو پلکانی هستند. محل قرارگرفتن مخزن نسبت به پلکان و پاشیر متفاوت میباشد. گاهی پلکان با مخزن هم محور است و گاهی در کنار آبانبار قرار گرفته است. تعداد پلهها با ارتفاع مخزن متغیر میباشد. ارتفاع هر پله ۲۰ سانتیمتر و کف پله ۳۰-۴۰ سانتیمتر بوده است. پلکانها یا بدون پاگرد بودهاند یا دو و حداکثر سه پاگرد داشتهاند. گاهی در پاگردها یک یا دو اتاقک کوچک و بزرگ جهت استراحت یا فروش بعضی اقلام ساخته میشدهاست. مانند فضای چلپا شکل در آبانبار دروازه مهریز که به عنوان قهوه خانه کاربری داشتهاست. عرض پلهها یا ثابت بوده (۱تا۳متر) و یا به تدریج کم میشده است (معماریان، ۱۳۷۲،ص۴۶). مسیر پلکان بیشتر خطی مستقیم است اما گاهی نیز به صورت دو مسیر عمود برهم اجرا میگردیده است (معماریان، ۱۳۷۲،ص۴۷).
ج) پاشیر: در انتهای پلکان قرار دارد و یک یا دو شیر برداشت آب در آن نصب شده است. معمولا کف مخزن پایینتر از پاشیر بودهاست. پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: در آبانبارهای یزد سردر یکی از عناصر متصل به پلکان و پاشیر بوده و شاخصهی دسترسی به آب میباشد (سردرها ارتباط مستقیمی با بنای آبانبار و گنبد آن ندارند). بنابراین بسته به تعداد راهپلهها، آبانبارها یک و در مواردی دو سردر دارند. سردرها معمولا دارای ابعاد و اندازه بزرگی بوده و دارای تزئینات میباشند.
ه) بادگیر: تقریبا تمام آبانبارهای شهر یزد دارای بادگیر میباشند. از آنجا که مخزن و گنبد آبانبارها هیچ روزن و ارتباطی با فضای خارج ندارند، جهت تهویهی هوای داخل آبانبار(جلوگیری از گندیگی) و خنک سازی آب آن در اطراف بنا بادگیرهایی ساخته شده است. تعداد آنها در آبانبارهای مختلف شهری متفاوت است و از یک تا شش بادگیر میباشد.۲۶ اکثر آبانبارها دارای دو یا چهار بادگیر هستند. البته یک نمونه آبانبار یک بادگیری و یک نمونه آبانبار شش بادگیری نیز وجود دارد. بادگیرها دارای گونههای مختلفی میباشند و چهار، شش یا هشت وجهی هستند( مسرت، ۱۳۸۹، ص ۱۲۶). بادگیرها معمولا به دو شیوه به مخزن اتصال مییابند: ۱- اتصال مستقیم به گنبد، ۲- حفر چالهای در کنار آبانبار و اتصال بادگیر به مخزن از طریق این چاه(این روش بر روش قبل ارجحیت دارد چرا که موجب کاهش احتمال ورود حیوانات، آلودگی و گردو غبار از طریق دهانههای بادگیر میشود).
چگونگی دسترسی به مخزن:
با توجه به آنچه در بخشهای پیش اشاره گردید، عملا دسترسی مستقیم به مخزن آبانبارهای این شهر وجود ندارد. ورود به مخزن در بعضی آبانبارها تنها از طریق دریچهای که بر ساقه بادگیر تعبیه گردیده، امکان پذیر میباشد.
معرفی آبانبارهای شهر لار
شهرستان لار واقع در جنوب استان فارس دارای آب و هوایی گرم و خشک میباشد. به دلیل کمبود منابع آب و میزان بارش در این منطقه، ساکنان جهت ذخیره و تامین آب مورد نیاز خود به ساخت آبانبارها اقدام نمودهاند. از آنجا که آبهای زیرزمینی این منطقه شور میباشد، امکان استفاده از قنات و چاه وجود نداشته و تنها منابع تامین آب، آبانبارها بوده، به همین سبب شاید آبانبارهای شهر لار از اهمیت حیاتیتری نسبت به سایر شهرها برخوردار بودهاند. هرچند امروزه مشخص نیست که اولین آبانبار در چه زمانی و با چه ویژگیهایی ساخته شدهاست، اما در حال حاضر قدیمیترین آبانبار موجود در این شهر متعلق به عصر صفویه میباشد. شاید زلزلههای ویرانگری که در سالهای متفاوت این شهر را دستخوش تغییر قرار داده، موجب نابودی بسیاری از بناها و از جمله آبانبارها گردیده است. با تمام این اوصاف، هنوز هم تعداد بیشماری آبانبار در این شهر و مناطق اطراف وجود دارد و در بسیاری موارد نیز ساکنان همچنان از آنها جهت تامین آب خود استفاده مینمایند(تصویر شماره۴۲).
موقعیت شهری آبانبار
آبانبارهای این شهر نیز همانند یزد، در مکانهایی که بیشترین و راحتترین دسترسی را برای مصرفکنندگان فراهم نمایند، ساختهشدهاند. هرچند اکثر آبانبارها در مراکز محلات مسکونی قرار دارند، اما تعداد بسیاری از آنها نیز جهت سرویسدهی به بازار، مسجد، نظرگاه و امامزاده ساخته شدهاند. به نظر میرسد، پیوند میان این بنا با سایر بناهای عمومی در شهر لار نسبت به یزد کمرنگتر و ضعیفتر میباشد.
نحوه استقرار آبانبار در کنار دیگر بناهای عمومی
آبانبارهای شهر لار دارای کارکرد کاملا مستقلی هستند و به جز یک مورد، بقیه به صورت تک بنا ساخته شدهاند. تنها چهاربرکه بازار قیصریه با فضای کوچکی که اکنون به عنوان مسجد استفاده میشود، ترکیب گشته است(تصویر شماره۴۳). سایر آبانبارهایی که به هدف تامین آب مساجد، بازارها و حسینیهها ساخته شدهاند، هیچ اتصال فیزیکی و فضایی با بنای مورد نظر ندارند. یکی از مواردی که در این شهر به چشم میخورد و ذکر آن خالی از لطف نیست، ساخت مجموعهای از آبانبارها در کنار هم میباشد. نمونههای آن در محله قنبربیگی لار و شهرهای گراش و خنج دیده میشود.
عوامل موثر در انتخاب مکان آبانبار
آبانبارهای این شهر از طریق رودخانههای فصلی آبگیری میشوند، به همین دلیل اولین عامل در انتخاب مکان آبانبار، امکان تامین آب از طریق این رودخانهها میباشد(نزدیکی به یک رودخانه و برخورداری از شیب مناسب). سه عامل دیگر که در مورد آبانبارهای یزد ذکر شد در مورد این شهر نیز صادق میباشد.
نکته: جهت بررسی دقیقتر میتوان آبانبارها را از جهت مکان استقرار به دو دسته با قرارگیری در همجواری مکانهای عمومی و قرارگیری در مراکز محلات(با دسترسی خصوصیتر) تقسیم نمود. آبانبارهای خصوصی که جهت مصارف خانگی و در مراکز محلات مسکونی ساخته میشدهاند به دو دسته تقسیم میشوند؛ آبانبارهایی که پیش از شکلگیری یک محله ساخته شدهاند و دوم آبانبارهایی که پس از شکلگیری محله و برای رفع نیازهای مازاد ساکنان ساخته میشدهاند. همانگونه که منطقی به نظر میرسد، انتخاب مکان اولیه برای ساخت آبانبارهای گونه اول از اهمیت بیشتری برخوردار است. چرا که این آبانبارها آغازگر شکلگیری یک محله یا منطقه مسکونی بودند و قرار بود در اطراف آنها بافت تازهای شکل گیرد. بنابراین از منظر شهری آبانبار باید به شیوهای مکانیابی گردد که آن منطقه ظرفیت شکلگیری یک محله را در خود داشته باشد؛ هم از جهت میزان زمین موجود و هم از جهت دسترسی آن منطقه به سایر شریانهای شهری. مسئله دیگری که در این امر از اهمیت برخوردار است امکان تامین پزآب آبانبار توسط واقف بوده که به توانایی مالی واقف بستگی داشته است۲۷. در مورد آبانبارهای گونه دوم(آبانبارهای ساخته شده برای تامین آب مازاد مورد نیاز)، مسئله مهم تامین آب کافی برای محله بوده است به همین دلیل تنها عامل تاثیرگذار وجود فضای مناسب برای ساخت آبانبار جدید میباشد. و اما در مورد آبانبارهای عمومی، در ساخت این آبانبارها که در کنار مکانهای عمومی از جمله مساجد، بازارها، مدارس و حوزههای علمیه ساخته میشدهاند نیز سه عامل از اهمیت بیشتری برخوردار بودهاست. ۱- دسترسی به آب و امکان آبگیری آبانبار، ۲- وجود فضای کافی برای ساخت آبانبار و ۳- تامین دسترسی مناسب جهت برداشت آب. در این مورد نیز بسته به نیاز کاربران گاهی چند آبانبار در کنار هم ساخته میشده است.
فرم و حجم کلی
مخازن آبانبارهای این شهر به سه شکل مستطیلی، دایرهای و صلیبی۲۸ ( حاصل از ترکیب چهار برکه مستطیلی و به صورت شعاعی میباشد. در محل تقاطع این چهار برکه معمولا یک گنبد یا فضای مکعبی ساخته میشده است) ساخته شدهاند(تصوی شماره۴۴).
پوشش سقف برکههای دایرهای، گنبدی شکل، برکههای مستطیلی و صلیبی طاق و تویزه یا طاق آهنگ میباشد. در برکههای مستطیلی و صلیبی، حداکثر دو متر از ارتفاع سقف بالاتر از سطح زمین قرار دارد. بنابراین تنها آبانبارهای دایرهای دارای حجم شاخص و نمود بارز در شهر میباشند(تصویر شماره۴۵)۲۹.
اجزای تشکیل دهنده آبانبار
در مقایسه با شهر یزد، آبانبارهای لار اکثرا فاقد پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. در عوض دارای عناصر دیگری به نام میلک۳۰، روزن بالای برخی دهانهها و پلکان دسترسی به عمق مخزن۳۱ هستند(تصویر شماره۴۶).
الف) مخزن: مخازن آبانبارهای این شهر به سه گونهی دایرهای(در اصطلاح محلی گرد)، مستطیلی(در اصطلاح محلی دراز) و صلیبی(در اصطلاح محلی چهار برکه) ساخته شده است. شکل غالب مخازن دایره است. قطر مخازن دایرهای معمولا بین ۱۰تا۱۴ متر میباشد اما آبانبارهایی به قطرهای ۴-۵ متر و ۱۹-۲۰ متر نیز وجود دارند. آبانبارهای مستطیلی به دلیل قابلیت باربری بام آنها، بیشتر در خانهها ساخته شدهاند. نسبت عرض به طول این نوع برکه ۳/۱ میباشد. از ۸۰ آبانبار موجود در شهر لار، امروزه تنها چهار عدد آنها صلیبی است. آبانبارهای صلیبی در حقیقت ترکیب چهار آبانبار مستطیلی میباشند.
ب)پلکان۳۲: امروزه تنها پلکان دو آبانبار از پنج آبانبار دارای پلکان، باقی ماندهاست. تمام این آبانبارها تنها یک دستگاه پلکان داشتهاند و پلکان نیز با مخزن آبانبار هم محور بودهاست. از دو آبانبار دارای پلکان شهر لار یکی برکه دایرهای شکل معتمد و دیگری چهار برکه بازار قیصریه میباشد. تعداد پلکان این دو آبانبار بین ۳۰تا ۳۵ پله و ارتفاع هر پله ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر میباشد. اندازه کف پله نیز ۳۵ سانتیمتر است. عرض پلکان در تمام طول آن ثابت میباشد. پلکان آبانبارهای این شهر نه در مکانیابی بخش ورودی و نه در بین مسیر با سایر عناصر و کاربریهای شهری ترکیب نشده است.
پاکنه: در جداره داخلی مخزن تمام آبانبارهای لارستان، نوع دیگری از پلکان جهت دسترسی به عمق مخزن و لایروبی وجود دارد. در استان یزد تنها آبانبارهای روباز دارای این گونه پلکان میباشند، با این تفاوت که پلکان به صورت مورب تا وسط مخزن آبانبار ادامه مییابد.
ج) پاشیر: پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: از آنجا که اکثر آبانبارهای این شهر پلکان و پاشیر ندارند، سردرها مستقیما به دهانه برداشت آب و گنبد متصل شدهاند، هر آبانبار بسته به تعداد دهانهها یک، دو، سه، چهار و پنج سردر دارد. این سردرها چندان بزرگ نیستند و دارای ابعاد

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعاستراتژی، محدوده آسایش، عوامل درونی، فعالیت های اجتماعی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید