تعاریفی از قلم‌زنی

هنر قلم زنی عبارت است از تزیین و کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به ویژه مس، طلا، نقره، برنج و یا به عبارت دیگر ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش بر روی اجسام فلزی.

فلز ماده­ای سخت، نقش پذیر و ماندگار است. مس به سبب نرمی ‌و شکل پذیری­ای که دارد، در هنر قلمزنی متداول­تر از سایر فلزات است. از سوی دیگر به اعتقاد باستان شناسان و مورخان هنر، مس، نخستین فلزی است که در هنر فلزکاری و قلمزنی مورد توجه انسان قرار گرفت.

هنر قلمزنی یکی از رشته­های هنرهای سنتی ایران است که در دسته بندی، در رده هنرهای صناعی و در گروه فلزکاری قرار دارد. قلمزنی هنری والا و ارزشمند در فرهنگ سنتی و هنر معنوی ایرانیان است و از جایگاه ویژه­ای برخوردار است، که به کمک ذوق و اندیشه هنرمند ایرانی با تأثیر از آداب، سنن، فرهنگ و مذهب، در بیان آرا و عقاید ایرانیان به زیباترین وجهی بر روی شیء فلزی نقش بسته و در درازنای تاریخ رویدادها و تحولات گوناگون را پشت سر گذاشته و ماندگاری آن را به نسل­های بعد منتقل کرده است (حمزه‌لو، 1384، ص 59- 10).

به گفته هاکوپیان قلمزنی با حکاکی و کنده کاری روی فلز تفاوت جزئی دارد، چرا که، حکاکی به معنی ایجاد خطوط و اَشکال، با ضربات چکش بر روی فلز با قلم­هایی با نوک گرد و تیز یا اشکال گوناگون که با برداشتن بخش­هایی از زمینه کار اثری گود و توخالی از خود به جای می­گذارد و طرح مورد نظر را روی شیء ایجاد می­کند. قلمزنی یک کار سنتی است و با فرش بافی قابل مقایسه است، اما کنده کاری با مجسمه سازی قابل مقایسه است و همواره با هم به کار می­روند (بداغی،1377، ص 46).

هنر قلمزنی و کنده کاری روی فلز از آن رو بیش تر مورد توجه هنرمندان است که از دوام و بقای بیشتری نسبت به سایر اشیا برخوردار است. اشیای فلزی همچون الواح سفالی و سنگ تراشی، لوحه­ای برای انتقال پیام و مفاهیم و افکار مقدس و متبرک است و پیام هنرمندان را که روایتگران آگاه و
چیره دست جامعه­اند، به نسل بعد منتقل می­کند. هنرمند قلمزن، با قلم سحرآمیز خود مفاهیم و مضامین آیین فرهنگ خود را در ورق نازک فلز چون، طلا، نقره، برنج، مس، برنز و… آشکار می­سازد. هنرمند قلمزن تلاش می­کند، تا با به نمایش گذاشتن عناصر تجویدی (که ترکیبی از معانی و مفاهیم و نقوش برگرفته از طبیعت است) به جنبه­های عاطفی، مذهبی و فرهنگی، دست یابد. تصاویر ماهی، هیولا، آب، گاو بالدار، عقاب، شیر یا سایر حیوانات ترکیبی، نمادی از اسطوره­ها و داستان­ها هستند. نقش مایه و نمادهای نقوش در ادوار تاریخی و فرهنگی گوناگون بر اساس دگرگونی­های عقیدتی و فرهنگی متفاوت­اند و تحت تأثیر و تأثرات شرایط اجتماعی تغییر می­کنند و سیر تحول را به دنبال خود دارند. کما این که نقوشی که طی زمان بر روی فلزات نقش بسته، در هر دوره، از پیش از تاریخ تا دوره تاریخی، و از دوره اسلامی‌تا زمان حاضر، دستخوش تحولات و دگرگونی­هایی از نظر فرم و محتوا شده است. در پی این تحولات، در ساخت فرم و شکل ظرف نیز، با توجه به دگرگونی­های فرهنگی، دینی و سیاسی، تغییراتی پدید آمده است.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   تعریف انگیزش

پس از کشف ذوب مس و سایر فلزات، هنرمندان فلزکار دریافتند که برای استحکام بخشی مس با افزایش قلز قلع به آن، آلیاژ سختی بسازند و به دنبال آن دوره مفرغ کشف و نام گذاری شد. هزاره سوم پیش از میلاد با کشف مفرغ به طور گسترده از این آلیاژ در خاورمیانه استفاده می­شد و اولین نمونه­های آن در حدود سه هزار سال پیش از میلاد مسیح در گورستان سلاطین «اور» پیدا شده است (مجیدزاده،1364، ص 203).

در هزاره سوم پیش از میلاد با استفاده از مفرغ در ساخت اشیای فلزی در منطقه لرستان چه از نظر هنر قلمزنی و تزییات و چه از جهت تأثیری که بر فلزکاری ایران در دوره­های بعدی دارد از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. سر تبرها و سرگرزهای مفرغی ریخته گری بسیار زیبا از لرستان به دست آمده که در نوع خود کم نظیر است. (حمزه‌لو،1384، ص59)

پیشینه این هنر در ایران، تاریخ روشنی ندارد و از اثر مستندی که بیانگر نخستین مکان یا نخستین شیء باشد که بر روی آن قلم زنی، چکش کاری و یا حکاکی شده است، اطلاع دقیقی در دست نیست، بنابراین برای این که زمانی نزدیک به واقع برای دست یابی به فلز مس، ذوب یا ریخته گری، چکش کاری و قلمزنی بر روی فلز توسط انسان روشن شود، ناگزیر باید به گفته­های باستان شناسان استناد کرد. دیرینه­ی کاربرد فلز، به ویژه مس در ایران و خاور نزدیک به چند هزار سال پیش از میلاد می­رسد (لک پور،7، 1375). انسان ایرانی در اواخر دوره نوسنگی، پیش از آن که با فلز آشنا شود، از ترکیبات گوناگون فلزات که با رنگ­های متنوع در طبیعت وجود داشت، برای آرایش خود در مراسم مذهبی، جشن­ها، جنگ­ها و یا نقاشی بر روی دیوار غارها استفاده می­کرد (مجیدزاده، 1364، ص20).

وجود معادن فراوان مس در نقاط پراکنده ایران چون کرمان، اصفهان، سیستان، خراسان و آذربایجان و کوه‌های البرز سبب شد تا ایرانیان به آسانی به فلز دست یافتند و به تدریج پس از کسب مهارت در ذوب فلز مس با استفاده از قالب، ابزار و ادوات مورد نیاز زندگی خود را از آن ساختند. هنر قلمزنی پس از این که انسان با ساخت ابزار فلزی و کشف فلز آشنا شد به شیوه­های چکش کاری سرد و گرم شروع می­شود و با ساخت ابزار مورد نیاز انسان شکل می­گیرد. این هنر در هزاره­های سوم و دوم پیش از میلاد شکل واقعی خود را باز می­یابد و مظهر اوج و شکوفایی آن در ظروف طلایی و نقره­ای در هزاره اول پیش از میلاد است که در اشیای کشف شده در شمال غرب، شمال و غرب ایران به چشم می­خورد. پس از ذوب فلز و ریخته گری آن در قالب، در هزاره سوم به ویژه تا هزاره دوم و اول قبل از میلاد و حکاکی و چکش کاری روی آن رو به کمال نهاده و قلمزنی به شیوه امروزی از هزاره اول به بعد به اوج خود می­رسد. بهترین نمونه­های به جای مانده ظروف زرین و سیمین هزاره اول پیش از میلاد است که از کرانه­های غرب دریای مازندران و شمال غرب ایران به دست آمده است.