آبانبارها با توجه به خطی بودن این عنصر سعی گردیده در الحاق سردرها و فضاهای کاربردی جانبی، تقارن محوری حفظ گردد. آبانبارهای مستطیلی شهر لار هم دارای تقارن محوری بوده و سردرهای آنها که در دو انتهای آبانبار قرار گرفتهاند دارای همان تقارن محوری میباشند(تصویر شماره۶). در آبانبارهای صلیبی هریک از یالها به تنهایی دارای تقارن محوری میباشند. زاویه قرارگیری یالها نسبت به یکدیگر نیز با تقارن ۹۰ درجه میباشد. اما به دلیل هم اندازه نبودن طول یالها، آبانبار به طور کلی دارای تقارن نمیباشد.
تناسبات
تناسبات موجود میان اجزای آبانبارها در سه زیرگروه سردر، گنبد و مخزن مورد بررسی قرار میگیرد.
الف)سردر: در آبانبارهای یزد، سردرها در ابتدای بخش سرپوشیده راه پله قرار دارند و مهمترین عامل دعوت کننده، جهت برداشت آب میباشند؛ به همین دلیل سردرها با عظمت خاصی ساخته شدهاند و از جمله عناصر شاخص آبانبارها به شمار میروند. تزئینات پرکاری که بر روی بعضی از این سردرها وجود دارد، اهمیت و تاکید بر این عنصر را شاخصتر مینماید. اما در شهر لار سردرها در ابتدای دهانههای برداشت آب قرار دارند و دارای ابعاد و اندازهای در مقیاس انسانی میباشند.
ب) گنبد: ارتفاع گنبد آبانبارها بستگی به قطر دهانه دارد. در آبانبارهای شهر یزد نسبت ارتفاع به قطر گنبد در اکثر آبانبارها ½ میباشد. در بعضی از آنها بیشتر حجم گنبد در خاک قرار دارد. اما در شهر لار گنبد شاخصترین عنصر یک آبانبار است؛ خیز آبانبارها در این شهر بین ۴۰/۰ تا ۶۰/۰ متغیر است. تقریبا ۳۳درصد آنها دارای خیز ۴۰/۰، ۴۶ درصد از آنها دارای خیز۵۰/۰ و ۲۱ درصد نیز دارای خیزی بیشتر از ۵۰/۰ میباشند. در آبانبارهای مستطیلی لار نسبت عرض به طول حدود ۳/۱ میباشد.
ج) مخزن: در آبانبارهای هر دوشهر لار و یزد عمق مخزن تقریبا برابر قطر دایرهی مخزن میباشد.
رابطه مسیرهای ارتباطی با فضاهای کاربردی
آبانبارها به طور کلی دارای فضاهای کاربردی معماری نمیباشند. این بناها مخازنی هستند که عموما تنها ارتباط انسانها با آنها در جایگاههای برداشت آب میباشد. به همین دلیل یکی از مسائلی قابل بررسی در این بخش، نحوه دسترسی به پاشیر و برداشت آب میباشد که طور کامل در بخش پلکان توضیح داده شدهاست. همان طور که در این بخش بیان شده بعضی راچینههای یزد دارای مکانهایی جهت استراحت و یا فروش چای و … بودهاست، ارتباط تمام این فضاها با پلکان به صورت خطی میباشد(تصویر شماره۵۲).
تحلیل و مقایسه تطبیقی تدابیر زیست – اقلیمی به کار رفته در آبانبارها
در این بخش آبانبارهای دو شهر لار و یزد از شش دیدگاه شیوه آبگیری، شیوه برداشت آب، جهتگیری، تهویه، روشنایی و گندزدایی و بهداشت مورد بررسی قرار میگیرند.
شیوه آبگیری:
با توجه به ویژگیهای آب و هوایی یزد و کمبود باران، نهر و رودخانههای جاری، اصلیترین منبع تامین کننده آب آبانبارها، قنات میباشد(معماریان، ۱۳۷۲،ص۱۲). بدین ترتیب آبانبارها اکثرا توسط قنات آبگیری میشوند. از آنجا که آب قنات در تمام فصول وجود ندارد، مردم این دیار ناچار به ذخیره آب در آبانبارها بودهاند. اما در شهر لار به دلیل نمکی بودن لایههای زیرزمینی، آب چاهها و قناتها شور میباشد. سابقا در این شهر ۵ قنات وجود داشته اما به دلیل شور بودن آب آنها، تنها در بخش کشاورزی استفاده میشدهاند. به همین دلیل اصلیترین منبع تامین آب برکههای شهر لار، رودخانههای فصلی جاری شده بر اثر بارندگی میباشند. مردمان منطقه انشعابات رودخانهها را به گونهای در سطح شهر پخش نمودهاند که تقریبا در تمام محلات شهر آب تقسیم و آبانبارها آبگیری میشدهاند. میزان حجم آب هدایت شده به این انشعابات(اندازه کانالهای آب) بسته به تراکم منطقه و تعداد آبانبارهای مورد نیاز، متفاوت بودهاست. پس از جاری شدن رودخانه فصلی و پس از عبور آب اول که کثیف است دریچه ممر(راه ورودی) باز میشده و اجازه داده میشد که آب وارد آبانبار شود. همچنین در شهر یزد بعضی آبانبارهای خصوصی از طریق جمع آوری آب باران از سقف، آبگیری میشدهاند که این شیوه آبگیری در لار وجود ندارد.
شیوه برداشت آب(نحوه دسترسی به آب مخزن)
در آبانبارهای شهر یزد برای رعایت مسائل بهداشتی و عدم تماس آلودگیهای مختلف با آب، برداشت از طریق پلکان و پاشیر صورت میگرفته است. بر خلاف یزد در ۹۰ درصد آبانبارهای لار برداشت آب به صورت دستی بودهاست. در این روش برداشت توسط دلو و طناب صورت میگرفته است. در پنج آبانبار دارای دهنشیر(پلکان و پاشیر)، برداشت آب همانند شهر یزد از این طریق بودهاست. البته نکته قابل توجه این است که در آبانبارهای دارای دهنشیر، دهانههای برداشت دستی آب نیز ساخته شدهاست، بنابراین هیچ آبانباری بدون دهانهی متصل به مخزن وجود ندارد(شاید به دلیل نیاز به تهویه آبانبار دهانهها در این آبانبارها نیز ساخته شدهاند).
نکته: مسرت در کتاب خود به نقل از استاد علی اکبر باغبانزاده بیان میدارد که آبانبارهای دستی استان یزد، اغلب در صحرا و کشتزار و بیشتر در دهات بودهاست. این آبانبارها بادگیر نداشتند و معمولا گودی آنها سه متر و دهانه آنها نیز چهار متر بوده است. در کنار این بناها گاهی به عرض دو متر جهت استراحت زارعین در مواقع گرما، سرپناهی وجود داشتهاست. درون خزینه آب، پله داشته و هرچه آب پایینتر میرفته، پله آن هم بیشتر میشد. افراد با دست یا ظرف آب برمیداشتند(مسرت، ۱۳۸۹، ص۱۲۹). بنابراین میتوان نتیجه گرفت، هرچند در این استان نیز آبانبارهای با برداشت دستی وجود دارد، اما نحوه ساخت و کارکرد آنها کاملا با آنچه در شهر لار وجود دارد متفاوت میباشد.
جهتگیری
در آبانبارهای دایرهای شهر یزد جهتگیری بادگیرها از اهمیت بسزایی برخوردار بودهاست، چرا که آنها باید در جهت بادغالب باشند تا بتوانند به بهترین شکل فضای درون آبانبار را تهویه نمایند. از آنجا که باد غالب یزد باد اصفهانی است که از شمال و شمال غرب میوزد، دهانهی بادگیرها نیز به همان سمت ساخته شدهاست. اما در آبانبارهای شهر لار، تنها گشودگیهای آبانبار جهت تهویه و تبرید، دهانهها میباشند، به همین دلیل سعی گردیده دهانهها در جهت باد غالب و مناسب قرار گیرند تا عمل تهویه به بهترین شکل صورت پذیرد. بر این اساس آبانبارهای دارای چهار دهانه در جهت شمال غربی – جنوب شرقی ساخته شدهاند(تصویر شماره۵۳). در آبانبارهای دارای پنج و شش دهانه نیز به همین ترتیب سعی گردیده، دهانهها در جهت باد غالب قرار گیرند. در ساخت پلکان آبانبارهای شهر یزد علاوه بر توجه به نحوه دسترسی استفاده کنندگان و چگونگی اتصال به گذرهای اصلی، به گفتهی مسرت، جهت تامین روشنایی مورد نیاز در تمام شبانه روز، سعی میگردیده دهانه را با توجه به طلوع، غروب آفتاب و حتی زاویه تابش مهتاب مکانیابی نمایند(مسرت، ۱۳۸۹، ص۱۵۹). متاسفانه در مورد پلکان دسترسی به پاشیر در شهر لار نمیتوان به جهت خاصی اشاره نمود، چراکه سه تا از آنها تخریب گشته و دو تای باقیمانده نیز دارای جهتگیری مشابه نمیباشند.۳۷
تهویه
هدف از تهویه آبانبار جلوگیری از راکد ماندن و گندیدگی آب، همچنین خنک نمودن آن میباشد. در شهر یزد تهویه توسط بادگیرها یا روزنهایی در گنبد انجام میپذیرد. اما در شهر لار دهانههای برداشت آب وظیفهی تهویهی فضای داخلی آبانبارها را برعهده دارند. به همین دلیل اغلب سعی میگردیده دهانهها درجهت وزش بادهای غالب ساخته شوند. به دلیل تعدد دهانهها در آبانبارهای دایرهای عمل تهویه به راحتی صورت میپذیرد اما در آبانبارهای مستطیلی به دلیل محدود بودن دهانهها به دو عدد، این عمل اندکی با مشکل مواجه میباشد. در آبانبارهای صلیبی شکل نیز به دلیل وجود چهار دهانه در چهار جهت مختلف عمل جابه جایی هوا به خوبی صورت میگرفته است، اما مشکل عمده در این گونه آبانبار و آبانبار مستطیلی، که موجب کاهش کارایی تهویه میگردد، ارتفاع اندک سقف آنها میباشد(تصویر شماره ۵۴). در شهر یزد جهت خروج بو و بخار آب مخزن، بر بالاترین نقطه گنبد(راس) سوراخ یا روزنهای به اندازه ده سانتی متر بر جای مینهادند و برای جلوگیری از ورود پرندگان و حیوانات دو چوب را به صورت ضربدری کار میگذاشتند(مسرت، ۱۳۸۹، ۱۵۸). در هیچ یک از آبانبارهای لار این روزن وجود ندارد و به جای آن میلک نصب شدهاست.
روشنایی:
به طور کلی ورود نور به مخازن آبانبارها مضر میباشد، چرا که موجب رشد میکروبهای غیرهوازی و در نتیجه آلودگی آب میگردد. آنچه اهمیت دارد وجود نور کافی در پلکان است، چرا که به دلیل شیب امکان سقوط زیاد میباشد. در شهر یزد تامین روشنایی برای مسیر طولانی پلکان به دوشکل رایج بوده است: روش اول عبارت است از تعبیهی کانالهای عمودی باز و بزرگ در قسمتهای مختلف سقف پلکان. این نورگیرها تقریبا در بالای پاگردها قرار داشتهاند. روش دوم سرباز ساختن بخشی از مسیر پلکان بوده است(معماریان، ۱۳۷۲،ص۴۷). در آبانبارهای شهر لار به دلیل وجود بازشدگیها در گنبد(دهانههای برداشت آب) نور خورشید به درون مخزن آبانبار نفوذ پیدا میکند. در مورد پلکان نیز تنها تدبیر اندیشیده شده برای روشنایی، دهانه ورودی و در آبانبار قیصریه دو دریچه کوچک در بدو ورودی میباشد.
گندزدایی و بهداشت آبانبارها
سه عامل اصلی فساد هوا، نور و گرما میباشد. مردمان یزد این سه عامل را شناخته و سعی نمودهاند در آبانبارها تدبیری مناسب برای آنها بیاندیشند. سرپوشیده بودن آبانبار و بسته بودن کامل آن در این امر بسیار موثر میباشد. با پوشاندن کامل مخزن از ورود نور به محیط مخزن جلوگیری شده، و با ساختن گنبد با ارتفاع زیاد بر بالای آن به خنک نمودن آب کمک میشده است(مسرت، ۱۳۸۹، ۲۰۳). بنابراین در شهر یزد مخزن آب انبار مکانی کاملا تاریک بوده و هیچگونه روزنهای برای ورود نور نداشته است. بخاطر همین تاریکی محض، میکروبهای غیر هوازی که برای رشد احتیاج به نور دارند، از بین رفته و در نتیجه آب مخزن برای آشامیدن، کاملا بهداشتی و مطبوع میشدهاست. علاوه بر این برای جلوگیری از ورود آلودگی از فیلتر خاشاک در ورودی آب استفاده میگردید. این فیلتر که در دهانه ورودی آب قرار میگرفت، نقش بسزایی در جلوگیری از ورود آلودگیها به آب داشته است (مسرت، ۱۳۸۹، ص ۱۰۵). علاوه بر موارد فوق در یزد جهت تصفیه و جلوگیری از گندیدگی آب از نمک استفاده میشده است. برخی مواقع همراه نمک مقداری خاکه زغال، رس، خاکستر و آهک نیز بکار میرفتهاست. سرب مورد استفاده در کف بعضی آبانبارها نیز به امر گندزدایی کمک مینموده است. خاکستر و زغال علاوه برگندزدایی از بو گرفتن آب نیز جلوگیری مینمودند. امروزه جهت گندزدایی به آبانبارها کلر میزنند. اما در مورد آبانبارهای شهر لار، تقریبا در تمام اسناد تاریخی به کیفیت بد آب

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه با موضوعمعماری بومی، اماکن مذهبی، فضاهای عمومی، مقایسه تطبیقی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید