در صورت امکان علاوه بر گونهبندی هر یک از آنها بتوان تاریخ ساخت آبانبارهای نامشخص را نیز بر اساس شواهد بدست آمده تعیین نمود.
گنبد و پشت بند مهاری: در جدول زیر آبانبارهای با مخزن دایرهای بر اساس دوره ساخت و شکل کلی گنبد دستهبندی شدهاند. به طور کلی نوع قوس گنبدها بسیار متفاوت میباشد. علاوه بر آن به دلیل مرمت مکرر پوشش خارجی آبانبارها در سالهای قبل، شکل گنبدها اندکی تغییر داشتهاست. در جدول ارائه شده در پیوست ۲، نسبت خیز به ارتفاع گنبدها محاسبه گردیدهاست. طبق نمودار مشخص میشود که گنبد ۶۰%آبانبارها دارای ارتفاع متوسط بوده و خیز آنها بین ۵/۰و۶/۰ میباشد.۳۴ % آنها دارای گنبد با ارتفاع کوتاه بوده و خیز آنها ۴/۰ میباشد. سایر آبانبارها که تعداد آنها بسیار کم میباشد نیز دارای گنبد با ارتفاع بلند میباشند.
پشت بند مهاری گنبد، عنصر دیگری است که در شکل ظاهری آبانبار تاثیرگذار میباشد. این پشت بند نیز در نوع خود دارای تنوع بسیار میباشد. متاسفانه بخشهای زیرین این عنصر همچون دهانهها، به دلیل بالا آمدن سطح خیابانها، در زیر زمین مدفون شده است. پشتبندها را با توجه به ارتفاع آنها میتوان به سه دسته کوتاه(کمتر از یک متر)، متوسط(بین یک تا دو متر) و بلند(بیشتر از دو متر) تقسیم نمود. از نظر شکلی نیز، پشتبندها به سه دسته تقسیم میشوند: پشتبندهای سادهی ساخته شده در یک طراز ارتفاعی، پشتبندهای سادهی ساخته شده در دو یا سه طراز ارتفاعی و پشتبندهای دارای تزئینات که تنها در دو آبانبار قنبر بیگی و شش فخ دیده میشود.
دهانهها: یکی از عناصر اصلی آبانبارها و تنها راه دسترسی به آب درون مخزن میباشند. متاسفانه به دلیل آسفالت خیابانها و بالا آمدن سطح زمین، در بسیاری از آبانبارها، دهانههای اصلی و قدیمی مصدود گشتهاست و در بعضی موارد نیز بر روی دهانههای قدیمی، دهانههای جدید و در ارتفاع بالاتر ساخته شدهاست. در مواردی دیده میشود که طی چند دهه اخیر دهانههای یک آبانبار بارها مرمت گشته و در ارتفاعی بالاتر ساخته شدهاند. این تغییرات سبب گشته بعضی آبانبارها دارای چهار دهانه با چهار ارتفاع و شکل قوس متفاوت باشند. بنابر دلایل فوق بررسی این جزء آبانبارها بسیار مشکل میباشد و نمیتوان به طور دقیق به گونهشناسی آنها در ادوار مختلف تاریخی پرداخت.
در جدول شماره ۳ شکل کلی دهانههای تمام آبانبارهای این شهر به تفکیک دوره تاریخی نشان داده شدهاست. در این جدول آبانبارهایی که در دهانه برداشت آب دارای سکویی برای نشستن میباشند به رنگ قرمز نشان داده شدهاند. امروزه به دلیل تامین ایمنی، دهانهها با مصالح بنایی یا دربهای فلزی مسدود گشتهاند. از نظر شکلی تقریبا تمام آنها یکسان بوده و دارای یک سردر ساده با قوسی که اغلب پنج اوهفت است، میباشند. بسته به عرض دهانه قوس سردر کند و یا تند (خفته یا دارای خیز بیشتر) اجرا شدهاست. عرض دهانهها به طور متوسط ۲/۱ و ضخامت جرزهای دو طرف سردر نیم متر میباشد.
میلک: همانگونه که اشاره گردید این عنصر تنها مختص آبانبارهای جنوب کشور است و در آبانبارهای مناطق مرکزی و شمالی وجود ندارد. حدود ده سال پیش رواج شایعهای مبتنی بر پنهان نمودن مقداری سکه در میلکها توسط واقف آبانبار، برای تعمیرات احتمالی بنا در سالهای پس از ساخت، موجب گردید بعضی اهالی به امید یافتن سکه، میلکها را تخریب نمایند. به همین دلیل میلکبسیاری از آبانبارها اکنون از بین رفتهاست. جالب آنجاست که هیچ چیز در آنها وجود نداشته است.
میلکها از سنگ تراشیده ساخته شدهاند و به طور کلی از دو بخش ساقه و (راس) سر، تشکیل یافتهاند. مقطع ساقهی آنها به دو شکل مربع و دایره میباشد، اما شکل راس آنها بسیار متفاوت است. با یک تقریب کلی میتوان شکل راس میلکها را به هشت گروه، که در تصویر شماره نشان داده شدهاست، تقسیم نمود. میلکهای دو آبانبار معتمد و عباسپور دارای طرحهای حجاری شده میباشند.
با توجه به شکل ظاهری میلکها نتایج زیر حاصل میگردد: از هشت برکهی باقیماندهای که طبق اظهارات میراث فرهنگی قطعا متعلق به دوره صفویه است، میلک چهارتای آنها به شکل چهار وجهی و چهارتای دیگر با محیط دایره میباشد. بخش بالایی میلکهای چهار ضلعی آسیب دیده است و این نشان دهنده استفاده از این میلکها به عنوان اولین گونه میباشد. برکههای متعلق به دوران قاجاریه تماما دارای میلک با محیط دایره میباشند که بر روی آنها حجمی به شکل کله قند قرار گرفته است. همانگونه که دیده میشود میلکهای طرح دار تنها در دوره قاجاریه ساخته شده است.
با توجه به موارد فوق مشخص میشود که هرچند هریک از عناصر آبانبارها به خودی خود دارای تنوع بسیار میباشند، اما شکل کلی آنها در مجموع تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد و نمیتوان از این طریق به طور قطع تاریخ ساخت هر آبانبار را مشخص نمود. با این وجود تقریبا هیچ دو آبانباری وجود ندارد که در تمام اجزا و جزئیات شبیه به هم باشند. ظاهرا برای ساخت آبانبارها یک الگوی ثابت وجود داشته که بر اساس آن تمام آنها در تمام ادوار تاریخی ساخته شدهاند. تفاوت موجود در جزئیات نیز متاثر از سلیقه معماران سازنده بنا بودهاست. نتایج فوق نشان میدهد که گذر زمان بر این الگوی کلی تاثیر نداشته است و این بناها قرنها با شکل ثابت و به طور یکسان ساخته میشدهاند. ساخت یکسان آبانبارها در زمانها و مکانهای مختلف، همچنین شباهت در کلیات و تنوع در جزئیات آنها، نمونه بارز پیمون بندی در معماری اسلامی میباشد. بنابراین تنها راه تشخیص زمان ساخت هر آبانبار سنداژ برداری و مشخص نمودن لایههای بنا و مصالح خاص به کاررفته در آنها میباشد.
جمعبندی مطالعات در زمینهی ویژگیهای شکلی و ساختاری
همانگونه پیش از این بیان گردید آبانبارهای این شهر از نظر شکل مخزن و پوشش به سه دسته تقسیم میشوند. هدف از این قسمت بررسی موشکافانهتر هریک از این گونهها و معرفی مزایا و معایب آنها میباشد. آنچه مسلم است مخازن ذخیره آب ابتدایی به شکل چهارچهارگوش و بدون سقف بودهاند، به تدریج در سیر تکاملی خود دارای سقف شده تا بدانجا که بدلیل خنکی بیشتر آب به شکل دایره و با پوشش گنبدی ساخته شدهاند(تصویر شماره ۵۵).
الف: آبانبارهای مستطیلی: به طور یقین این گونه، اولین گونهی آبانبارهای مسقف در منطقه بودهاست. ساخت این آبانبارها بسیار آسان بوده و تقریبا تمام استادکاران قادر به اجرای آن بودهاند؛ چرا که سقف آن شبیه به سردابها و زیرزمینهای منازل اجرا میشدهاست. علاوه بر اجرای سادهی این نوع سقف، قابلیت باربری آن نیز موجب گردیده در آبانبارهای خانگی و مکانهایی که نیاز است بر روی سقف، بار دیوار و … قرار گیرد، از این گونه استفاده گردد. مشکل عمده در این آبانبارها تعداد محدود دهانهها(یک یا دو عدد) و ارتفاع کم سقف میباشد، این عوامل موجب گردیده تهویه و تبرید آب داخل آبانبار به خوبی صورت نگرفته و آب آن نسبت به سایر گونهها از دمای بالاتری برخوردار باشد. مشکل دیگر کم بودن عرض آبانبار به دلایل سازهای(حداکثر ۴ متر) میباشد، در این صورت جهت افزایش حجم آب ذخیره شده باید به طول مخزن افزوده گردد. به همین دلیل این آبانبارها نیاز به اشغال فضای طولی زیادی دارند که فراهم کردن این فضا در قلب بافت متراکم محلات مسکونی سنتی کمی دشوار بودهاست.
ب: آبانبارهای صلیبی: جهت رفع مشکل حجم مخزن و همچین افزایش دهانههای آبانبار در راستای تهویه بهتر، این گونه آبانبارها ساخته شدهاست. حجم آب فراهم شده در این آبانبارها نسبت به فضای اشغال شده، در مقایسه با آبانبارهای مستطیلی بیشتر میباشد. همچنین با افزایش تعداد دهانهها به چهار عدد، مشکل تهویه نیز نسبت به حالت قبل اندکی حل گردیدهاست. اما همچنان سقف کوتاه آبانبار مانع از خنک نمودن آب تا دمای مطلوب برای روزهای گرم این شهر میباشد.
ج: آبانبارهای دایرهای: این گونه که نمونهی تکاملیافتهی آبانبارهای منطقه است، با توجه به سطح اشغال، بیشترین میزان ذخیره آب را دارا میباشد؛ همچنین سقف بلند آبانبار به همراه امکان تعبیهی دهانهها به تعداد نامحدود در جداره بنا، سبب گردیده آب این آبانبار نسبت به سایر بناهای مشابه از دمای کمتری برخوردار باشد و علاوه بر آن به عنوان یک شاخص و نشانه شهری نیز به خوبی نقش خود را ایفا نماید. به دلیل تخصصی بودن ساخت این گونه و نیاز به تراشیدن سنگها و اجرای گنبد با مهارت خاص، هزینهی ساخت آنها بیشتر از دو حالت قبل بوده است. به همین دلیل در زمانهایی که واقف از تمکن مالی کافی برخوردار نبوده ویا زمانی که خنکی آب، چندان اهمیت نداشته، به ساخت دو گونهی قبل اکتفا میشدهاست.
در مورد اینکه در زمان ساخت آبانبار برچه اساسی شکل مخزن و پوشش آن تعیین میشده است، اسناد خاصی در دست نیست، اما با توجه به شواهد موجود و گفتههای ساکنان منطقه میتوان به موارد ارائه شده در زیر دست یافت. در تصویر شماره پراکندگی آبانبارهای مستطیلی و چهار برکه برروی نقشه نشان داده شدهاست. همانگونه که مشاهده میشود، آبانبارهای مستطیلی در بخشهای جنوبی بافت قدیم تمرکز یافتهاند. در اینجا این سوال مطرح است که چرا تمام آبانبارهای شهری به یک شکل ساخته نشدهاند؟ چرا آبانبارهای مستطیلی گاهی در کنار آبانبارهای دایرهای ساخته شدهاند؟ همانگونه که پیش از این بیان گردید آبانبارهای مستطیلی با سقفهای گهوارهای و کژاوه، در سایر مناطق ایران تنها به عنوان آبانبارهای صحرایی کاربرد داشتهاند و هیچ یک از آبانبارهای شهری به این شیوه ساخته نشدهاند۴۰. در ادامه به برخی از دلایل احتمالی موثر در انتخاب شکل آبانبار اشاره میشود:
الف: به گفته رئیس اداره میراث فرهنگی لار، آبانبارهای مستطیلی برای استفاده یهودیان بودهاست. با توجه به سکونت یهودیان تا سال ۱۳۲۲ه.ق در این شهر و درگیریهای بین آنها و مسلمانان این ادعا دور از واقعیت به نظر نمیرسد. چه بسا در همان سالها روحانی مبارز شهر لار استفاده از آبانبارهای مسلمانان را بر یهودیان منع نموده است. علاوه بر آن تمرکز این آبانبارها در بخشهای جنوبی شهر نیز دلیلی دیگر بر اثبات این نظریه میباشد. در صورت درست بودن این مدعا آبانبارهای مستطیلی شهری، متعلق به این دوره تاریخی (زمان قاجاریه) میباشند. نمونهی این شیوه جداسازی منابع آبی در یزد با ساخت پاشیرها و یا شیرهای برداشت آب مجزا دیده میشود۴۱.
ب: استاد صادق کامجو، از آبانبار سازهای قدیمی، بیان میدارد دلیل ساخت برکههای دایره و مستطیلی کنار هم در بعضی محلات، استفاده جداگانه از هریک بودهاست؛ از برکههای دایره جهت آشامیدن و از برکههای مستطیلی در امور کشاورزی و دامداری استفاده میشدهاست. از آنجا که تمام آبانبارهای مستطیلی موجود در کنار یک آبانبار دایره قرار دارند، این ادعا که به

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه دربارهبیمارستان، ظلم و ستم، کولی کنار آتش، حقوق زنان
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید